Dünya üzerinde güç dengelerindeki deÄŸiÅŸimler, sanayi ve ticaretin birbirini besleyerek hızla geliÅŸmesi, taşımacılıkta saÄŸlanan geliÅŸmeler, icatlar ile keÅŸifler Osmanlı döneminde yeni bir ekonomik sistemin baÅŸlatılmasını saÄŸladı. O güne deÄŸin uygarlık ve geliÅŸmenin örnek coÄŸrafyası kabul edilen DoÄŸu Ä°mparatorluklarının önünde artık yeni bir problem vardı: `ModernleÅŸme` ile beraberinde gelen farklı bir `ekonomi` anlayışı.

Dünyada  yeni bir ekonomi anlayışının hüküm sürdüÄŸü bu döneme uyum saÄŸlayabilmek adına Osmanlı, önemli adımlar atmıştı. Bunlardan birisi de ülkede yayın yapacak yazılı basını kurma ve yönlendirmeydi. Günlük gazetelerin yayınlarında, ekonomi haberlerine de yer vermesi talep edilmiÅŸti. Bunun için, hatta  Batıda yüz yıl önce yayınlanan uzmanlaÅŸmış ekonomi gazeteciliÄŸi örnek alınmış, müstakil bir gazetecilik olan ekonomi basınının kurulması teÅŸvik edilmiÅŸti.

Ne var ki, bu dönemde Osmanlı`da güçlü bir ekonomi basını oluÅŸturulamadı. Ancak, dönemin siyasi ve sosyal yapısındaki deÄŸiÅŸiklikler, ekonomi haberleri üzerinden eleÅŸtiri konusu haline getirildi. Günlük gazetelerde müstakil ekonomi haberlerinin düzenli bir ÅŸekilde akışı da gerçekleÅŸtirilemedi. Ancak Osmanlı`da yayınlanan gayrimüslim gazeteleri, dünyadaki borsa ve ticarete yönelik haberleri günlük yayın akışı içinde okuyucuya aktarmaktaydılar.

Ekonomi basını Osmanlı yöneticilerinin çok istemesine raÄŸmen; bu dönemde ticaretin gayrimüslimlerin elinde olması, ekonomiye gereken önemin verilmemesi, sürekli krizlerle savaÅŸ ortamında yaÅŸayan Müslüman bir Osmanlı vatandaşının dış ülkelere, iÅŸ amaçlı gezi yapamaması gibi pek çok nedenden dolayı geliÅŸememiÅŸti. Oysa bu dönemde küreselleÅŸmenin ilk dalgası batıda baÅŸlamıştı bile... Bu ilk küresel ekonomi dalgasına Osmanlı, bu ÅŸartlar altında uyum saÄŸlayamamıştı. Pek çok Avrupa ülkesi, bu dönemde ABD`nin dünya sahnesinde yerini almasıyla birlikte ciddi bir ekonomik ve siyasi krize girmiÅŸti.  

Avrupa`da bankacılık sistemini sarsan ve dünyada küresel bir ekonomik krize sebep olan bu dönemi Ä°ktisatçı Prof.Dr. Gülten Kazgan ÅŸu ÅŸekilde anlatmakta:

`…Avrupa`da 1870-1875 arası yaÅŸanan ekonomik kriz, çok sayıda bankanın peÅŸ peÅŸe batması ve reel kesimde çöküÅŸle devam etti. Bunun gerisinde yatan olay, ABD`den gelen ucuz tarım ürünlerinin Avrupa ülkelerini istila etmesi idi. O dönemde de tarım bütün ülkelerde önemini korumaktaydı. ABD kaynaklı bu fiyat düÅŸüÅŸlerinin verdiÄŸi ivme ile ülkeler peÅŸ peÅŸe krize girdi. Osmanlının da pazarı, Avrupa olduÄŸu için baÅŸlıca gelir kaynağı olan tarım ürünleri ve madenlerde bu fiyat çöküÅŸlerinden olumsuz etkilendi. Osmanlı, 1875`de bu kriz temelli olarak moratoryum (borç ödeyememe durumu) ilen etti. Bunun üzerine 1880`de Duyun-i Umumiye Ä°daresi kuruldu. Ve bunu izleyen yıllarda, hatta I.Dünya Savaşına kadar Duyun-i Umumi Ä°daresi, Osmanlı`yı borç ödeyebilir duruma getirmek için çeÅŸitli önlemleri devreye soktu; bir kısım vergilere el koydu. Üretimi artırmak için özel yöntemler uyguladı. Bursa`da ipekçilik okulu kurdu, o zaman ipek ihracatı önemli idi. Osmanlının borç ödeyebilir hale gelmesi için demiryollarının yapımı teÅŸvik öÄŸesi olarak devreye girdi. Bu ağır ekonomik ÅŸartlar altında Osmanlı, I.Dünya Savaşı`na girdi. SavaÅŸ sırasında,  Duyun-i Uumumi Ä°daresi`nin faaliyeti durduruldu. SavaÅŸ bittikten sonra Osmanlının yenilgisi üzerine, bu borç sorumluluÄŸu bütün ağırlığıyla devreye girdi…`

OSMANLI GAZETELERÄ° REKLAMI KEÅžFETTÄ°

Osmanlı`da batı ölçülerinde olmasa bile `Ekonomi basını` gibi bir  kavramın tanınmasını saÄŸlayan en önemli kanallardan birisini de reklamlar oluÅŸturmuÅŸtu. Batılı tüccarlar,  Osmanlı ülkesine ürünlerini satabilmeyi amaçlıyorlardı. Çünkü o dönemde Avrupa`da üretilen hemen her ürün, bir `Pazar` ortamı yaratılmadan ülkeye sokulmuÅŸ; toplum bunların pek çoÄŸunun adını bile duymamıştı. 

Osmanlı`da ekonomik amaçlı peÅŸ peÅŸe ürün reklamları yayınlanıyordu. Gazetelerde boy boy reklamı yapılan Avrupa ürünleriyle rekabet etme görevi de devlete düÅŸüyordu; çünkü özel teÅŸebbüs yok denecek kadar azdı. Batılı tüccarlar da bu arada, Ä°stanbul basını aracılığıyla baÅŸlatmış oldukları ekonomik amaçlı, reklam kampanyaları, etkisini gösterecek; Osmanlı`da ciddi bir pazar payı yakalayacaklardı.  

Osmanlı kadınları özellikle Paris`ten ithal edilmiÅŸ son moda kıyafetleri giyecek, yerli terzilerin Avrupai kumaÅŸlardan hazırladıkları pek çok son moda kıyafet Pera maÄŸazalarında sergilenecekti. Bu geliÅŸmeler, basında ekonomi kaynaklı, haber, yorum ve eleÅŸtirilerin hızla artmasına neden olacaktı.

Ayrıca Batılı tüccarların, gazetelerde baÅŸlattığı reklam atağına dayanamayan çok sayıda küçük ölçekli tarım ve dokumacılık üzerine kurulu yerli iÅŸletmelerde kapanma noktasına gelecekti. Hatta, devletin büyük bir gelir kaynağı durumundaki `Feshane` de kapanma tehlikesiyle karşı karşıyaydı.  

Yerli üretimle pazar payını artırmaya çalışan Feshane, bu tarihlerde ülkede tek süreli yayın kuruluÅŸu olan Devletin resmi yayın organı Takvîm-i Vakai`ye bir reklam vermiÅŸ, ithal fesleri karalama kampanyasına giriÅŸmiÅŸti.

Feshane Nâzırı Ömer Lütfü Efendi tarafından verilen ve aynı zamanda Osmanlı basınında ilk ciddi ticari reklam örneÄŸi ÅŸu ÅŸekildeydi: `...Feshane-i Ämire`de imal kılınan feslerin renk, kumaÅŸ ve biçimleri Tunus fesinden la ve cünud-ı muntazama-i ÅŸâhâne idare olunduktan sonra Dersaadet sekenesine ve Rumeli ve Anadolu ahalisine kifayet ederek bundan böyle biçim ve kumaşı uygunsuz ve bahası ziyade olan Tunus fesine ve iki-üç ayda falÅŸup iÅŸe yaramayan s`ir feslere ihtiyaç kalmayacağı …` ÅŸeklinde devam etmektedir.  

ALAFRANGALIÄžA OSMANLI AYDINININ TEPKÄ°SÄ°

Tarihi veriler bize Ekonomi Basını`nın geçmiÅŸinin çok eskilere dayandığını belgelemektedir.

Basın organları kiÅŸilere ve kurumlara yönelik eleÅŸtirilerini bugün olduÄŸu gibi geçmiÅŸte de ekonomik hayat üzerinden yapmakta idi:

Tanzimat Döneminin ünlü devlet adamı ve yazarı Ahmet Cevdet PaÅŸa`nın Osmanlı ileri gelenlerinin lüks olarak deÄŸerlendirdiÄŸi hayatlarına yönelik yaptığı ÅŸu eleÅŸtiriye kulak verelim:

`Kırım savaşı arefesindeyiz. Fakat devlet hazinesi tamtakır, kuru bakır kaldı. Buna karşılık BeyoÄŸlu`nun gayri müslim sarraflarına olan borçlar gittikçe yükselmekte. Ä°stanbul`da yaÅŸayanlar son zamanlarda hayat tarzlarında çok büyük sosyal deÄŸiÅŸiklikler gözlemlenmekte olup; bunun da sebebi ÅŸudur: 

Ä°ÅŸaret edildiÄŸi üzere Abbas PaÅŸa ValiliÄŸinde Mısır`dan Ä°stanbul`a pek çok paÅŸalar, beyler, hanımlar göç eylediler. Büyük paralarla yalılar- konaklar aldılar. Alafranga möbleler ile döÅŸediler. Bol bol paralar sarf ettiler. Sefahat kapılarını açtılar. Ä°stanbul`un yüksek devlet adamları ile kibar aileleri, bu Mısır döküntüleriyle aşık atmaya ve vükela eÅŸleri de Mehmet Ali PaÅŸa`nın kızı Zeynep Hanım`ı taklit ile israf ve sefahate kalkıştılar…` 

 DERSAADET TÄ°CARET ODASININ GAZETESÄ°

Dünya ekonomik sistemindeki geliÅŸmeler, farklı bir anlayışla üretimin ve ticaretin yeniden örgütlenmesini gerekli kılıyordu. Osmanlı devleti yöneticileri geliÅŸmenin yeni merkezi olarak ortaya çıkan batı ile aradaki farkı kapatmak için tarım, sanayi ve ticaretin geliÅŸtirilmesi amacıyla bir dizi idari ve hukuksal düzenlemeye gitmiÅŸti. 

Batı standartlarını yakalamaya yönelik ticaret odalarının oluÅŸturulması bu yöndeki çalışmaların ilk örneklerindendir. Bu amaç doÄŸrultusunda,  25 Haziran 1876`da Meclis-i Ticaret ve Ziraat kuruldu. Büyük ölçüde `uzman ve entelektüel danışmanlık` olarak deÄŸerlendirilebilecek bir iÅŸlev ve konumda bulunan Meclis-i Ticaret ve Ziraat, zaman içinde Meclis-i Ticaret olarak faaliyetlerini sürdürmüÅŸtü.

Meclis-i Ticaret; 19 Ocak 1880`de kurulan Dersaadet Ticaret Odası`nın çekirdeÄŸini oluÅŸturmuÅŸ ve 14 Ocak 1882 tarihinde `Dersaadet Ticaret Odası` adıyla çalışmalara baÅŸlamıştı.  

Dersaadet Ticaret Odası aynı zamanda pek çok yenilikleri hayata geçireceÄŸini de ilan etmiÅŸti. Bu yeniliklerden birisi de odanın sorumluluÄŸunda çıkarılacak olan ilk ticaret gazetesiydi.  Osmanlı döneminde ekonomi alanında ilk ihtisas gazetesi olarak kabul edilen gazetenin yayınlanması çeÅŸitli imkânsızlıklardan dolayı 1885 yılında gerçekleÅŸebilmiÅŸti.  

Gazetenin çıkartılacağı 1881 yılında ifade edilmiÅŸ; ancak ilk sayısı 5 Ocak 1885 tarihinde yayınlanmıştı. Dönemin Ticaret Nazırı Suphi PaÅŸa, oda gazetesinin bir an önce yayınlanmasını ve eÄŸer gerekiyorsa Ticaret Nezaretinin, bu konuda yardım yapılabileceÄŸine dair bir tezkere göndermiÅŸti.

Tezkerenin ardından on beÅŸ günde bir gazete yayımlanmaya baÅŸladı. Ä°lk çıkış fiyatı 5 kuruÅŸ olan gazete, baÅŸlangıçta Levand Herald matbaasında, sonra kapatılana deÄŸin Oda`nın kendi matbaasında basılmıştır.  

Dersaadet Ticaret Odası Gazetesi, Osmanlıca`nın yanı sıra `Le Journal de la Chambre de Commerce de Constantinopole` ismiyle Fransızca olarak da yayınlanmaya baÅŸlamıştı. Gazetenin Türkçe adında da 1912 yılında `Dersaadet Ticaret ve Sanayi Odası Gazetesi` olarak deÄŸiÅŸikliÄŸe gidilmiÅŸti.

1923 yılına deÄŸin 15 günde bir yayınlanan gazete daha sonra haftalık olarak devam etmiÅŸ.

En az 4, en çok 12 sayfa halinde deÄŸiÅŸen sayfa hacmiyle basılmıştır. Sayfa sayısındaki bu farklılık Türkiye`nin yaÅŸadığı ekonomik krizlerle doÄŸrudan ilgiliydi. Gazetenin iç düzeni de zaman içinde deÄŸiÅŸikliÄŸe uÄŸramış, imzalı ve imzasız makaleler, fiyat indeksleri, ilanlar, iç ve dış ticarete dair rakamlar, ticaret haberleri, duyurular gazetede yer almıştır.  

Osmanlının diÄŸer odalarının ekonomik yayını olmaması sebebiyle, dönemin odalara iliÅŸkin haber ve görüÅŸleri de  Dersaadet Ticaret Odası Gazetesi`nden izlemek mümkündü. TaÅŸra ticaret odalarına iliÅŸkin haberlerin yanı sıra odaların faaliyet raporları ve hükümet nezdindeki giriÅŸimlere iliÅŸkin bilgiler de bu gazetede yayınlanırdı. Bütün bunlar Osmanlı`nın ekonomi yayınına verdiÄŸi önemi göstermektedir. 

Oda gazetesi, zaman zaman çıkan haberler ile yorumlara yönelik devlet yetkililerinden uyarı ve ihtarlar aldığı dönemler de çok olmuÅŸtur. Odanın tarihinde duraklama devri olarak kabul edilen dönemlerde Ticaret ve Nafia Nezareti tarafından, gazetenin ıslahına yönelik çarelerin düÅŸünülmesine yönelik ihtarlarla da karşılaÅŸmıştır.  Dönemin Ticaret ve Ziraat Nazırı Hüseyin Kazım`ın uyarısı bu konuya örnek teÅŸkil etmektedir: 

`…Dersaaet Ticaret Odası Riyaset-i Aliyesine, Oda namına neÅŸredilmekte olan gazetenin gerek mündericatı ve gerek intizamı hakkında nazar-ı dikkat-i aliyyelerini celbe lüzum görüyorum. Hafta bir neÅŸredileceÄŸi babında muharrer olan bu gazete iki buçuk ay tehirle çıkarıldığı gibi, mündericatı da ticaret-i Osmaniye`yi alaka ve menfaatdar edecek ÅŸekilde deÄŸildir. Dersaadet`teki ecnebi ticaret odalarının neÅŸretmekte oldukları mükemmel mecmualara karşı oda gazetesinin bir derece olsun ıslahı çaresinin taharrisi tavsiye olunur…`  

Ä°TO`nun gazetesi Dersaadet, 1884 yılında yayımlanmaya baÅŸladı. Zaman zaman devlet yöneticileri içeÄŸinin batıdaki gazetelerde olduÄŸu gibi zenginleÅŸtirilmesini talep ettiler. Dersaadet Gazetesi`nde Osmanlı döneminde yerli ve yabancı borsalara yönelik haberler ile diÄŸer ekonomik konular gündeme getiriliyordu.  

Bu dönem gazetecilerinin, ilgilendikleri en önemli konuların başında, dünya iktisadi sisteminin Osmanlı memleketlerinde sebep olduÄŸu sosyal problemler gelmekteydi.

Mustafa ReÅŸit PaÅŸa`nın Ä°ngilizlerle 16 AÄŸustos 1838 tarihinde yaptığı ticaret anlaÅŸması ile yabancı devletlerden almaya baÅŸlanan borç para ve kapitülasyonların sanayileÅŸme ile toplumsal hayata etkileri, dönemin basınında çok sık tartışılmaktaydı. Ne var ki, Osmanlı Devleti ekonomide,  `tek` güçtü. Çünkü özel teÅŸebbüste, sermaye yok denecek kadar azdı. Ä°mparatorlukta her ÅŸeyin sahibi Osmanlı idi. Bu olgu, müstakil bir ekonomi basınının oluÅŸamamasına da sebep olacaktı.  Oysa batıda Osmanlı`nın çaÄŸdaşı olan ülkelerde ise sermaye, hızla halka yayılmaktaydı.  

Osmanlı gazetelerinde de bu dönemde Batı ülkelerinde olmasa da zaman zaman halkı ilgilendiren ekonomi konularının haber konusu olduÄŸunu görmekteyiz. ÖrneÄŸin: 1889 yılında koyulan patent vergisi, ekonomi içerikli bir tartışma konusu olmuÅŸtur. Devletin, koymuÅŸ olduÄŸu patent vergisini yabancılar ödemek istememektedirler. Bütün bunları, Tercuman-ı Hakikat, Sabah Gazeteleri ile Dersaadet Ticaret ve Sanayi Odasının o dönem ki yayınlarından, öÄŸreniyoruz. Bu durumdan müteessir olan bir Osmanlı vatandaşı, gazetelere gönderdiÄŸi mektubunda konuyu ÅŸöyle aktarıyor:

`… Yabancıların bizim memleketimizde serbestçe ticaret yapmakta oldukları halde bu yasal vergiyi ödemek istememelerine karşılık bizim de yabancılarla alış-veriÅŸi kesmemiz gerekmektedir… ` 

Dersaadet  Ticaret ve Sanayi Odası yayınları arasında bulunan Levand Herald Gazetesi ise tartışma konusu olan patent vergisini eleÅŸtirerek, ithal malın daha ucuz olduÄŸunu ve bunların satın alınması gerektiÄŸine iÅŸaret etmektedir.  

Osmanlı padiÅŸahları tarafından 19.yy`da desteklenen basın, zaman içinde dünyadaki pek çok ekonomik ve siyasi fikir hareketinin görüÅŸlerini savunacak ve kamuoyu oluÅŸturabilecek çeÅŸitliliÄŸe ulaÅŸacaktı. Gerek Ä°ttihat ve Terakki döneminde gerek KurtuluÅŸ Mücadelesi yıllarında basını, siyasi ideolojinin yanı sıra ekonomi politikalarından da bahsedecekti.

Bu dönem basını, Ä°ttihat ve Terakki Cemiyeti`ne hâkim olan Ä°slam-Türk Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu fikrinin ekonomi politikasının da hazırlayıcısı ve kamuoyu yaratıcısı mahiyetindedir. Öte yanda KurtuluÅŸ Savaşı yıllarında; faaliyet gösteren AkÅŸam ve Vakit gazeteleri Mustafa Kemal`in baÅŸlattığı milli hareketi destekleyecek. Ekonomik sistem olarak da dönemin liberal ekonomi kurallarını savunacaktı.   

BATIDA, EKONOMÄ° BASINI MODASI VAR!..

Batıda, sanayi devrimi ile matbaa teknolojisinde rotasyona geçilmesi ekonomi basınının da geliÅŸimini hızlandırdı. Özellikle 2. Dünya Savaşı sonrasında Avrupa`da moda akım; her ülkenin günlük bir `ekonomi gazetesi` olmasıydı. KuÅŸkusuz kapitalizme paralel bir ÅŸekilde teknolojinin, paranın, kredi kurumlarının ve bankaların öneminin artması bu istekte etkili olmuÅŸtu.

Batıda ve Türkiye`de karşılaÅŸtırmalı ekonomi basını:

-1700`lü yıllarda Ä°ngiliz gazetelerinde ilk ilanlar çıktı. Osmanlı da 1900`ler.

-1700`lü yıllarda, batı gazetelerinde ÅŸileplerin limanlara geliÅŸleri ve yükleri veriliyordu. Osmanlı`da ise deniz ticaretine gereken önem verilmiyordu.

-1793: ABD`de Farmer Weekly Museum adlı ilk ekonomi dergisi yayınlandı.

-1827: New York`ta Journal of Commerce adıyla ABD`nin ilk ticaret gazetesi. Biz de ise 1885 yılında Dersaadet Ticaret Odası (İTO)`nın gazetesi yayınlandı.

-1835: New York Herald gazetesinde ilk günlük ekonomi sayfası yayınlandı; biz de ise 1969`da Milliyet Gazetesinde yayınlandı.

-1849: Julius REUTER, ekonomi ajansını kurdu; 1925`de AA(Anadolu Ajansı) ``Siyasi-Ä°ktisadi Haberler``, ``Borsa Kapanış Fiyatlar Bülteni``, ``Hususi Mali Servis`` gibi isimler altında  ekonomi haber servisi oluÅŸturuldu. 

-1843: Ä°skoç ÅŸapka yapımcısı James Wilson, The Economist`i kurdu. Yaygın dağıtımı yapılan  Ekonomist, Para, Kapital gibi dergiler biz de ancak 1980`lerde oluÅŸtu.   

-1882: Dow Jones endeksi oluşturuldu. Biz de ise İMKB(İstanbul Menkul Kıymetler Borsası)

26 Aralık 1985 yılında kuruldu.

-1888: Financial Times kuruldu.

-1889: Wall Street Journal kuruldu.

- 1812 yılında yayın hayatına giren London Tımes`ın ardından Avrupa`da günümüzde de güçlü bir ÅŸekilde varlığını sürdüren çok sayıda gazete, yayın hayatına girdi.

-1825: Paris La Cote Desfos

-1861: Zürih Schwezerıshe Handel Zeitung

-1865: Milano`de Ä°l Sole 24 Ore,

-1896: Kopenhag Borsen,Brüksel`de L`Echo, Madrit Espano Economia,                        

-1876 Tokyo Nihon Keizai Schimbun.                    

1840-1960 yılları arasında Türk Ekonomi Yayıncılığı(Kaynak: Ekonomist Yıllığı)

-1851:Yabancılar ve gayrimüslimlere hitap eden Le Commerce de Constantinople yayınlanmaya baÅŸlandı. Gazete 1871`e kadar yayınını sürdürdü.

-1866:Ä°lk Türk ticaret gazetesi  Takvim-i Ticaret çıktı. Bu gazetede ancak 7 yıl yaÅŸayabildi.

-1884:Dersaadet (Ä°stanbul) Ticaret Odası Gazetesi yayımlanmaya baÅŸladı. Bu yayın 1912`de aylık dergiye dönüÅŸtü.

-1908:Ä°stibdad dönemi bitince teorik yayınlarda artış görüldü. Bu dönemde Ulum-i Ä°ktisadiye  Mecmuası, Ä°çtimaiye Mecmuası,  Ä°ktisat Mecmuası, Sanayi Dergisi, Ticaret Umumiye Mecmuası gibi yayınlarda dönemin ekonomik ve sosyal konuları iÅŸleniyordu.

-1928:Dönemin ilk ekonomi gazetesi, Zeki Cemal tarafından Ekonomi adıyla yayınlandı.

-1942:Ä°zmir Ticaret, Süha Sukuti Tükel tarafından kuruldu. Bu gazete yayınını halan yerel bir gazete olarak sürdürüyor.

-1944:Savaşın son yıllarında kurulan Ekonomi bir yıl sonra kapandı.

-1948:Yeni Ä°stanbul günlük gazeteler içinde ilk ekonomi sayfasını açtı.  Ä°thalat ve ihracatla uÄŸraÅŸan Habib Edip Törehan tarafından kurulan  gazetenin bu sayfasında emtia borsalarından haber ve kotalara, gümrük oranları konusunda haberlere yer verildi.

-1958: Ä°stanbul Ticaret Odası haftalık Ä°stanbul Ticaret Gazetesi`ni çıkartmaya baÅŸladı.  

(Bu metin  Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Yayınları arasında yayınlanan ve Ä°TO`nun katkıları ile hazırlanan EKONOMÄ° BASIN TARÄ°HÄ° adlı kitaptan derlenmiÅŸtir)

{mosgoogle}

Haber7 http://www.haber7.com