11 Ekim 1922

1922 MUDANYA SÄ°LAH BIRAKIÅžIMI SÖZLEÅžMESÄ°

Bu bağıt, 15 Mayıs 1919 günü Yunan Ordusunun Ä°zmir'e çıkışı ile baÅŸlayan Türk-Yunan Savaşına son verdiÄŸi gibi, Türkiye'nin Trakya sınırının Ankara Hükümetinin istediÄŸi biçimde çizilmesi gereÄŸini de Müttefiklere kabul ettirmekle, Lozan Barış görüÅŸmelerinde toprak sorununun çözümlenmesini kolaylaÅŸtırmıştır.

Daha önce yapılan bağıtlar açısından bakıldığında ise, Mudanya SözleÅŸmesi, giderek geçerliÄŸini yitirmiÅŸ olan 1918 Mondros Silâh Bırakışımı SözleÅŸmesinin yerine geçtiÄŸi gibi, Ä°stanbul Hükümetinin imzaladığı 1920 Sèvres Barış AndlaÅŸmasının ölü doÄŸan bir bağıt olduÄŸunun da Müttefiklerce kabulü anlamına gelmiÅŸtir ki, bu olgu, Türkiye'ye karşı güdülen düÅŸmanca ve haksız politikaların baÅŸ aktörü Ä°ngiltere BaÅŸkanı Lloyd Georges'un çekilmesine baÅŸlıca neden olacaktır.

Böyle bir sözleÅŸmeye varan olayların geliÅŸmesi hızlı olmuÅŸtu: Yunan Ordusu 1921 Eylülünde Sakarya baÅŸarısızlığından sonra yeniden toparlanamayacak durumda idi. 1922 yılı baharında ve yazında Batılı Müttefiklerle Ankara Hükümetinin giriÅŸtiÄŸi barış için ön görüÅŸmeler olumlu bir geliÅŸme göstermeyecekti. Bu arada, Paris'te Müttefik Devletler DışiÅŸleri Bakanları Konferansı 22 Martta Yunanistan ve Türkiye'ye bir Silâh Bırakışımı önerisinde bulununca, Yunanistan bunu hemen kabul etmiÅŸ, Türkiye ise henüz iÅŸgal altındaki Batı Anadolu ve Trakya topraklarının dört ay içinde boÅŸaltılması koÅŸulunu ileri sürmüÅŸtü. Silâh bırakışımı sorunu, DışiÅŸleri Bakanı Yusuf Kemal'in ve daha sonra Fethi Okyar'ın Paris ve Londra'da yaptığı ön barış görüÅŸmeleri nedeniyle uzayınca, Mustafa Kemal iÅŸi Ordunun gücü ile bitirmeÄŸe karar vermiÅŸ ve 26 AÄŸustosta Yunanlılara karşı Büyük Taarruzu baÅŸlatmıştı. Türk Ordusu 9 Eylülde Ä°zmir'e girmiÅŸ, ayrıca Bursa'yı kurtarmıştı. Bunun üzerine, Müttefikler 23 Eylülde Ankara Hükümetine verdikleri bir Notada, DoÄŸu Trakya'nın ve BoÄŸazlar bölgesinin Barış andlaÅŸmasından sonra boÅŸaltılacağı belirtilerek, Askersel harekâtın durdurulmasını ve bir Silâh Bırakışımı imzalanmasını önermiÅŸ; Türk Hükümeti de bu güvence üzerine Eylülde verdiÄŸi yanıtta, Türk Kuvvetlerinin Ä°stanbul ve Çanakkale doÄŸrultusunda ilerlemeyeceÄŸini, fakat ancak DoÄŸu Trakya'nın Edirne ile birlikte, Meriç'in batısına dek boÅŸaltılması koÅŸulunu ileri sürerek, 3 Ekimde Mudanya'da görüÅŸmelerin baÅŸlayabileceÄŸini bildirmiÅŸti.

Mudanya görüÅŸmelerinde Türkiye'yi Batı Cephesi Komutanı Ä°smet (Ä°nönü) PaÅŸa baÅŸkanlığında bir askersel kurul temsil etmiÅŸti. Ä°ngiltere, Fransa ve Ä°talya adına bu Devletlerin Ä°stanbul'daki iÅŸgal kuvvetleri Komutanları ve yardımcıları katılmıştı. Yunanistan adına General Mazarikis baÅŸkanlığında bir kurul bulunuyordu.

Çetin tartışmalardan sonra SözleÅŸme Ä°smet (Ä°nönü) PaÅŸa ve Müttefik Devletler Temsilcilerince imzalanmıştır. Yunan Temsilcisi ise, yetkisi olmadığını bildirerek, SözleÅŸmeyi imzalamaktan kaçınmıştı. Ancak Ä°ngiliz Temsilcisi General Harrington'un, SözleÅŸmenin Yunanistan'ın bu tutumuna karşın Müttefiklerce uygulanacağını açıklamasından üç gün sonra, Ä°stanbul'daki Yunan Temsilcisi Sinopulos, yalnızca bir dilek (çekince deÄŸil) ileri sürerek, Yunanistan'ın da SözleÅŸmeye katıldığını Müttefikler aracılığı ile Ankara Hükümetine bildirmiÅŸtir.

Mudanya Silâh Bırakışımı SözleÅŸmesi* , 14/15 Ekim gece yarısından baÅŸlayarak yürürlüÄŸe girmiÅŸ, böylece Türk - Yunan savaşı da son bulmuÅŸtur.

DoÄŸu Trakya'nın boÅŸaltılıp Türklere teslimi SözleÅŸmenin 5. Maddesi uyarınca yapılmaÄŸa baÅŸlamış ve en son Edirne'de Türk yönetimi 25 Kasım 1922 günü yerleÅŸmiÅŸtir.

Buna karşılık, Ä°stanbul ve BoÄŸazlar bölgesinin boÅŸaltılması, 11. Madde ile, Barış AndlaÅŸmasından sonraya bırakıldığından, bu ancak 1923 yılı Ekiminde gerçekleÅŸtirilebilmiÅŸtir.

*Mudanya Silâh Bırakışımı SözleÅŸmesinin resmi metni için Bak. Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, C. 23, S. 350 Ayrıca bu konuda Bak. Ali Türkgeldi, Mondros ve Mudanya Mütarekelerinin Tarihi, Ankara, 1948, s. 185-188.

*
* *

ASKERSEL SÖZLEÅžME
(Convention Militaire)
Mudanya, 11 Ekim 1922
(Metin)

Müttefik Devletler tarafından 23 Eylül 1922 günü Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümetine ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümetinin 29 Eylül 1922 günü Müttefik Devletlere verdikleri Nota hükümleri uyarınca:

Müttefik Devletler Generalleri:
Büyük Britanya Hükümeti adına: General Harrington,
Ä°talya Hükümeti adına: General Monbelli,
Fransa Hükümeti adına: General Charpy;
ve
Türkiye Büyük Millet Meclisi adına: Ä°smet PaÅŸa;
Yunanistan adına: General Mazarakis arasında 3 Ekim 1922 ve onu izleyen günlerde Mudanya'da toplantılar yapılmıştır.

Müttefik Devletler DoÄŸu Trakya'nın, Edirne ile birlikte, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümetine teslimine karar verdiklerinden bu Konferansın amacı ÅŸunlarla sınırlı idi:

I. DoÄŸu Trakya'dan çekilmesi istenecek olan Yunan Kuvvetlerinin geçeceÄŸi çizgiyi belirlemek;
II. Yunan Silâhlı Kuvvetlerinin ve sivil yönetiminin bu toprakları boÅŸaltması ve oraya Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti memurları ve jandarmasının yerleÅŸmesi yöntemlerini belirlemek;
III. Bu deÄŸiÅŸim sırasında genel düzen ve güvenliÄŸi sürdürmek üzere, bölgede kontrolü saÄŸlamak.

Yetkili Temsilciler aÅŸağıdaki Maddeler üzerinde uyuÅŸmuÅŸlardır:
1. Ä°ÅŸbu SözleÅŸmenin yürürlüÄŸe girmesi üzerine Türk ve Yunan silâhlı kuvvetleri arasında çarpışmalar durdurulacaktır.

2. Ä°ÅŸbu SözleÅŸmenin yürürlüÄŸe girmesi üzerine Trakya'daki Yunan kuvvetlerinin gerisine çekilmesi istenecek çizgiyi, Adalar Denizi (Ege) aÄŸzından Trakya ile Bulgaristan sınırının kesiÅŸtiÄŸi yere dek, Meriç'in sol kıyısı oluÅŸturacaktır.

3. Barış yapılmasına deÄŸin, olası her türlü karışıklıkların önüne geçmek için, Meriç'in saÄŸ kıyısı, KaraaÄŸaç ile birlikte, Müttefik Devletlerce saptanacak yerlere yerleÅŸmek üzere, onların askersel birliklerince iÅŸgal edilecektir.

4. Edirne çevresine ulaşımı saÄŸlayan demiryolu baÄŸlantısının geçiÅŸ özgürlüÄŸünü aksamadan sürdürmek için, Svilengrad (Cisri MustafapaÅŸa)'dan Kuleliburgaz'a dek Meriç'in saÄŸ kıyısını izleyen demiryolu kesimi üç Müttefik Devlet ile Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti ve Yunanistan'ın birer delegesinden oluÅŸacak Karma bir Komisyonca, özel bir SözleÅŸme ile düzenlenecek, bir denetime baÄŸlı tutulacaktır.

5. DoÄŸu Trakya'nın Yunan Kuvvetlerince boÅŸaltılması iÅŸbu SözleÅŸmenin yürürlüÄŸe girmesi üzerine baÅŸlıyacaktır. BoÅŸaltma, askerlerden baÅŸka, çeÅŸitli askersel örgüt ve servisleri, onların her türlü taşıma araçlarını, savaÅŸ gereç ve silâh stokları ile yiyecek maddelerini de kapsayacaktır. BoÅŸaltma yaklaşık on beÅŸ günlük bir süre içinde gerçekleÅŸtirilecektir.

6. Jandarma da birlikte olmak üzere, Yunan sivil memurları en kısa bir süre içinde çekilecektir. Yunan memurları her yönetim bölgesinden çekildikçe sivil yönetim Müttefiklerin memurlarına bırakılacak ve onlarca da, olanaklı ise, o gün Türk memurlarına geçirilecektir. Bu el deÄŸiÅŸtirme iÅŸlemi Trakya'nın baÅŸtan baÅŸa Yunan kuvvetlerince boÅŸaltılmasının bitimi üzerine, en çok otuz gün içinde son bulmuÅŸ olacaktır.

7. Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmetinin, memurlarıyla birlikte, yerel düzen ve güvenliÄŸin sürdürülmesi ve sınır ve demiryollarının korunması için, kesinlikle zorunluk duyulan sayıda, jandarma kuvvetleri de bulunacaktır. Bu kuvvetlerin toplamı, subaylarıyla birlikte, sekiz bini aÅŸmayacaktır.

8. Yunan kuvvetlerinin geri çekilmesi ve sivil yönetimin el deÄŸiÅŸtirme iÅŸlemi, baÅŸlıca Merkezlerde yerleÅŸtirilecek olan Müttefiklerarası Kurulların yönetiminde yapılacaktır. Bu Kurulların görevi, yukarıda sözügeçen çekilme ve el deÄŸiÅŸtirme iÅŸlemlerini kolaylaÅŸtırmaya aracılık etmektedir. Kurullar her türlü aşırılık ve ÅŸiddeti önlemeÄŸe çalışacaktır.

9. Bu Kurullardan baÅŸka, DoÄŸu Trakya'yı Müttefik Kuvvetleri iÅŸgal edecektir. Yaklaşık yedi Taburdan oluÅŸacak bu kuvvetler düzenin korunmasını saÄŸlıyacak ve sözkonusu Kurullara destek olacaktır.

10. Müttefik Devletler Kurulları ile askerlerinin geri çekilmesi, Yunan kuvvetlerinin boÅŸaltma hareketinin bitiÅŸinden otuz gün içinde gerçekleÅŸtirilecektir. Müttefik Devletler Hükûmetleri, düzenin sürdürülmesi ve Türk olmayan halkın korunması için yeterince önlem alındığı konusunda uyuÅŸurlarsa, bu geri çekilme iÅŸi daha erken bir günde yapılabilecektir. Böylece, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti yönetimi ve jandarması bir bölgede düzenli bir biçimde görev yapmaÄŸa baÅŸlar baÅŸlamaz, Müttefik Kurulları ve kuvvetleri o bölgeden otuz günlük sürenin bitiminden önce çekilebilecektir.

11. Anadolu'da, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmetinin kuvvetleri aÅŸağıda gösterilen çizgiler üzerinde duracak; bu çizgileri Barış Konferansının açılışına deÄŸin ve Konferansın yapıldığı sürece geçmeyecektir.

Çanakkale Bölgesi: Lapseki kuzeyinde Bozburnu ve güneyde Kumburnu temel noktaları oluÅŸturmak üzere, Asya kıyısından yaklaşık onbeÅŸ kilometre derinlikte bir çizgi.

Ä°zmit Yarımadası: Ä°zmit körfezinde Darıca'dan baÅŸlayıp Gebze'den geçerek Karadeniz üzerinde Åžile'ye uzanan çizgi. (Burada adı geçen yerler Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmetine bırakılacaktır). Darıca'dan Åžile'ye giden yol Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti ile Müttefik Devletler askerlerince ortaklaÅŸa kullanılabilecektir.

Yukarıda belirtilen ayırıcı çizgiler Müttefik Ordularının her birinden bir Subay ile Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmetinin bir subayından oluÅŸacak Karma Komisyonlarca belirlenecektir.

Müttefik Devletler Hükûmetleri ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti çıkabilecek olayların önünü alacak gerekli önlemlere baÅŸvurmakla birlikte, aÅŸağıda yazılı yerlerde kendi kuvvetlerinin sayısını çoÄŸaltmağı, tahkimat ya da baÅŸkaca askersel iÅŸlere giriÅŸmeÄŸi yükümlenirler.

Çanakkale bölgesi : Bozburn - Kumburnu çizgisinin, BoÄŸazdan baÅŸlayarak, 15 kilometre doÄŸusundaki yere dek;

Ä°zmit Yarımadasında: BoÄŸaziçi'nden baÅŸlayarak, Åžile - Darıca çizgisinin 40 km. doÄŸusundaki bir yere dek.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti Bozburnu (Lapseki kuzeyi) ile Karaburun (Karabiga kuzeyi) arasındaki deniz kıyısının en az on beÅŸ kilometre yakınına dek top yerleÅŸtirmemeÄŸi üstlenir.

12. Müttefik Devletler kuvvetleri ÅŸimdi bulundukları toraklarda kalacaklardır. Bu topraklara Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti, Barış Konferansının kararlarına deÄŸin, saygılı olmağı üstlenir. Ä°ÅŸbu topraklar ÅŸunlardır:

Ä°stanbul Yarımadasında: Karadeniz kıyısında Pedima'nın yedi kilometre kuzeybatısındaki bir noktadan, Istranca, Mertekli, Kışağılı, Sinekli, Karasinan ÇiftliÄŸi, Kadıköy, Yenice, Kadurina ÇiftliÄŸi, Kalikratya'ya dek (tüm bu yerler içeride kalmak üzere) uzanan çizginin doÄŸusundaki yarımadanın tümü;

Gelibolu Yarımadasında: Baklaburnu, Saros Burnu, Bolayır ve SoÄŸluma aÄŸzı (tüm bu yerler içeride kalmak üzere) çizgisinin güneyinde kalan Gelibolu Yarımadasının tümü.

13. Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti, Barış AndlaÅŸmasının onaylanmasına deÄŸin, DoÄŸu Trakya'ya kuvvet geçirmemeÄŸi, orada bir ordu toplamamağı ve bulundurmamağı yükümlenir.

14. Bu SözleÅŸme, imzasından üç gün sonra, 14/15 ekim 1922 gece yarısı yürürlüÄŸe girecektir. Mudanya'da, Fransızca olarak, 11 Ekim 1922 günü imza edilmiÅŸtir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti adına : Ferik (Tümgeneral) Ä°SMET
Fransa adına: General CHARPY
İtalya adına: General MONBELLI
Büyük Britanya adına: General HARRINGTON

Kaynak:

• Tarihçeleri ve Açıklamaları ile Birlikte Türkiye'nin Siyasal AndlaÅŸmaları. I. Cilt (1920-1945 / Ä°smail SOYSAL. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1983. (Türk Tarih Kurumu Yayınları XVI. Dizi-Sayı 38), 61-66 ss.