Türkiye’de modernleşme çabalarının başlangıcı genellikle XVIII. y.y’la tarihlenir. Bu süreç içerisinde kuşkusuz Tanzimat Devri’nde (1839-1876) siyasal, ekonomik, sosyal ve kültürel alanlarda yapılan ve kendinden sonrakilere örneklik eden yeniliklerin ayrı bir önemi vardır.

Bu dönemde kültürel alanda eğitim-öğretim kurumlarını çağdaşlaştırma 1 hareketlerinin, dilde özleşme çabalarının, edebiyatta roman, hikâye, tiyatro v.s. gibi Batılı örneklerin alınmasının ve buna paralel olarak gazete ve dergilerin yayınlanmasının yanı sıra, bilim akademisi niteliğinde kurumlar da kurulmuştur. Bunlar Encümen-i Daniş ve Cemiyet-i ilmiye-i Osmaniye’dir 2.

Abdülmecit (1823-1861)

Gerçi daha önce buna benzer bazı girişimler olmuştur, fakat bunlar gerek nitelik ve gerekse nicelik yönünden söz edilen kurumlarla ayni düzeyde değildir ve akademik özellik taşımazlar.
Örneğin bir eğlence devri olmasının yanında, banş ve modernleşme dönemi olan Lâle Devri’nde (1703-1730) yöneticilerin düşün yapılarına paralel olarak Encümen-i Daniş’i hatırlatan bir kurul oluşturulmuştur. Devrin ünlü Sadrıâzamı Damat İbrahim Paşa’nın isteği vc koruyuculuğu ile 1725′de bir “İlmî Encümen” kurulmuştur. Üyeleri arasında Vehbi, Nedim gibi şairlerin; Çelebizade İsmail Asım, Yanyalı Esat Efendi gibi tarihçi vc yazarların; bir takım bürokratların, fakat çoğunluk olarak Ulema Sımfı’ndan gelen kişilerin yer aldığı 30 kişide oluşan bu kurulun görevi, genel ve İslam tarihiyle ilgili yabancı dilde yazılmış kitapları Türkçe’ye çevirmekti 3. Çevirisi yapılan kitapların büyük çoğunluğu Arapça olduğuna göre, üyelerin iyi Arapça bilenlerden seçilmiş olduğunu söylemek gerekir.

Encümenin en önemli başarısı, tarihçi Aynînin, İkd ül-Cuman fi Tarih-i Ehl-i Zaman isimli 24 ciltlik tarihinin, bir şahıstan sağlananla, Edirne Kütüphanesi’ndeki nüshasının karşılaştırılarak Türkçeye çevrilmesidir 4.
Bunun yanında Hodmirln, Habib üs-Siyer isimli tarih kitabı 5, IV. Mehmet Devri’nde (1648-1693) Mevlevi Ahmet Dede tarafından yazılmış, Cami üd-Düvel adlı genel tarihi 6, Semarkandlı Kemaleddin Abdürrezak’ın, Matla Usn’deyn isimli İlhanlı Devleti tarihi de encümen tarafından çevrilen kitaplar arasındadır 7.

Ancak encümen çalışmaları arasında en ilgi çekici olanı, islâm dünyasının “Maullim-i evveli” Aristo’nun eserlerinden ve bunların eklerinden çeviriler yapılmasıdır 8.
Böylece adının taşıdığı anlama rağmen kuruluş şekli, amaç ve çalışmaları yönünden bu encümen bir ‘Tercüme Heyeti’nden başka bir şey değildir.

Tanzimat Dönemi’nden önce oluşturulan bir başka bilim kurulu ise, “Beşiktaş Cemiyet-i ilmiyesi”dir. Bu cemiyetin  üyeleri   Melekpaşazâde Abdülkad’ır Bey 10, Şanizâde Mehmet Ataullah Efendi 11, İsmail Ferruh Efendi 12, Kethüdazâde Arif Efendi 13, ve Fehim Efendi’dir 14.

Toplantı yeri Ferruh Efendi’nin Ortaköy’deki konağı olan cemiyetin amacı, bilim ve kültürün çeşitli dallarında isteyenleri eğitmekti 15. Nitekim burada Şanizâde fen, Ferruh Efendi edebiyat dersleri vermişler, Arif Efendi de haftada iki gün felsefe ve edebiyat konularında sohbet toplantıları yapmıştır. Ayrıca cemiyat üyeleri haftada iki gün toplanarak edebiyat konuşmaları ve şiir yarışmaları düzenlemişfer ve bunlardan beğenilenleri “Seçkin Eserler” ismiyle bastırmışlardır16.

Cemiyet II. Mahmut Devri’nin (1808-1839) başlangıç yıllarında toplantılarına başlamıştır, fakat tam olarak kuruluş tarihi bilinmemektedir 11. Beşiktaş Bilim Cemiyeti bu şekliyle bir açık öğretim özelliği taşır. Devrin bilim ve edebiyata gönül vermiş bir grup aydınının bir araya gelerek halkı eğitmek için çalışmaları, hatta cemiyetin masraflarını da kendilerinin karşılamaları övgüye değer bir davranıştır 18.

Ancak cemiyette verilen derslerin programlarını ve düzeyini bilme imkânımız yoktur. Ayrıca cemiyete ne kadar ilgi olduğunu da bilmiyoruz. Fakat çalışmalarını henüz, reformların başlamamış olduğu II. Mahmut Devri’nin ilk dönemlerinde sürdüren cemiyette fen ve doğa bilimleri gibi pozitif bilimlerin, o dönemde kuşku ile karşılanan felsefe konularının konuşulması ve üyelerinin özgür davranışları dolayısiyle cemiyetin bazı çevrelerce hoş karşılanmadığı söylenebilir 19.

Nitekim Berkes, Cevdet Paşa’nın Beşiktaş ilmîye Cemiyeti dolayısiyle zendeka (zındıklık) ve ilhad (dinsizlik) olaylarından söz edildiğini yazdığı gibi, tarihçi Lütfi de cemiyeti “etvarn laubaliyane” (laubali tavırlılar)nin toplandığı bir yer olarak nitelendirir 20. Oysa cemiyet özgür düşünceli, aydın kişilerin toplandığı bir yerdi 21.

Özel bir kuruluş olmasına rağmen daha sonra kurulacak bilim cemiyetleri fikrini yarattığı gibi, Batı düşüncesinin Osmanlı bilim çevrelerinde ilk kez tartışma konusu edildiği yer, Beşiktaş Bilim Cemiyeti olmuştur 22.

Cemiyet Yeniçeri Ocağı kaldırıldığı sırada veya ondan az sonra dağıldı. Bunda cemiyete ve üyelerine karşı olan tepkinin yanında Bektaşilik yakıştırmalarının da rolü olduğu söylenmektedir 23.

Encümen-i Daniş :

Tanzimat Devri’nde diğer reformların yanında kültürel alanda, özellikle eğitimde bir modernleşme çabasına girişilmiş, ilk kez bir eğitim bakanlığı kurularak ilköğretimden yüksek öğretime kadar eğitim bir sisteme bağlanmaya çalışılmıştır 24. Fakat bu konudaki reformlara ancak 1845′de başlanabilmişti. Gecikmenin nedenleri arasında devrin siyasal olaylarının yanında, Tanzimat reformlarının öncüsü Mustafa Reşit Paşa’nın o sırada Paris’de olmasının da etkisi vardı. Nitekim Mustafa Reşit Paris’den dönüp önce Dışişleri Bakanı ve ardından da Sadrıâzam olunca reformlar başlamıştır.

Sultan Abdülmecit (1839-1861) Babâli’ye gelerek 10 Ocak 1845′de tüm “Vükelâ” ya karşı okuttuğu bir Hatt-ı hümayun’la ülkede gerekli eğitim reformlarının gerçekleştirilmesini istedi 25. Bu emir doğrultusunda 11 Nisan 1845′ de asker, ulema ve bürokrat sınıfının ileri gelenleri arasından seçilen 8 kişeden oluşan Meclis-i Maarif-i Muvakkat (Geçici Eğitim Meclisi) kuruldu 26. Meclis haftada iki gün toplanarak eğitim için gerekli reform plân ve projeleri hazırlayıp Meclis-i Vâlâ’ya verecektir.

Uzun çalışmalardan sonra meclis görüşlerini 1846 Temmuzunda Meclis-i Vâlâ’ya sundu 21. Bu projede eğitim sisteminin modernleştirilmesi ve İstanbul’da bir Darülfünun (Üniversite) kurulması isteniyordu 28. Mustafa Resifin etkisiyle kurulacak Darülfünun’a bir ön hazırlık yapmak ve okutulacak kitaptan hazırlamak üzere “Encümen-î Daniş” adı ile bir bilim kurulunun kurulması da meclisin kararları arasında yer aldı 29. Mustafa Reşit elçi olarak Paris’de çalıştığı sırada Académie Française’i çok beğenmiş ve Türkiye’de de böyle bir akademi kurulmasını istemişti 30.

Meclis-i Maarif-i Muvakkat, Encümen-i Daniş’in Darülfünun’dan sonra kurulmasını önermişti. Fakat konu Meclis-i Maarif-i Umumiye’de (Genel Eğitim Meclisi) görüşülürken vakit kaybetmemek için hiç olmazsa şimdilik ayda bir kere Darülmaarif Mektebi binasında toplanmasını, Sudur-ı âzamdan (Sadrıâzamlar) Ataullah Efendizâde Şerif Efendinin birinci başkanlığa, Meclis-i Maarif-i Umumiye üyelerinden Hayrullah Efendi’nin de ikinci başkanlığa getirilmesini kararlaştırarak, durum bir arz tezkeresi ile padişaha sundu 31. Meclisin karan olumlu karşılanarak 26 Mayıs 1851 ‘de bunu onaylayan padişah iradesi yayınlandı 32.

Henüz daha ulema mesleğinde olan Cevdet Efendi bu kurulun progra-mına hazırlamakla görevlendirilmişti 33. Cevdet konuyu fikir tartışmalarını geliştirmek, bilimsel çalışmaları desteklemek, cahilliğin giderilmesi için gerekli önlemleri almak olarak düşünmüştü 34. İşte bu doğrultuda Meclis-i Maarif-i Umumiye’de Cevdet’in başkanlığında bir grup tarafından hazırlanan encümenin nizamnamesi (yönetmeliği) TVde, 1 Haziran 1851′de yayınlandı. Bu nizamnamede şu hususlar yer almıştı 35.

Encümen-i Daniş’in Kuruluşu ve Üyelerinin Seçimi

Encümen-i Daniş’in Çalışması

Ödüller

Böylece nizamnamesi yayınlanan ve Meclis-i Maarif tarafından üyeleri belirlenen Encümen-i Daniş 19 Ramazan 1267/18 Temmuz 1851′de Sultan Abdülmecit’ in annesi Bezmiâlem Valide tarafından yaptırılmış olan Dar-ül maarif Mektebi’nde törenle açıldı; törene Padişah Abdülmecit, Sadrâzam Mustafa Reşit, Encümen-i Daniş üyeleri, devrin ileri gelenleri katıldılar 36.

Törende üyelere “muşları” (üyelik belgeleri) verilmiş ve Mustafa Reşit Paşa tarafından bir konuşma yapılmıştır. Reşit Paşa konuşmasında insanı ileriye götürecek şeyin bilim ve kültür olduğunu belirterek, Encümen-i Daniş Türkiye’ nin yenileşme safhalarından biri olarak nitelendirmiş ve bundan çok mutlu olduğunu söylemiştir 37.Mustafa Reşit Paşa’dan sonra encümenin ikinci başkanı Hayrullah Efendi, hazırlananlar arasından seçilmiş ve Cevdet Efendi (Paşa) tarafından yazılmış konuşmayı okudu. Konuşmada, insan kişiliğinin ve onurunun ancak bilim ve kültürle kazanılacağı, bugün dünyada bilim ve kültüre büyük değer verildiği belirtiliyordu. Toplumsal yaşamın ve düzenin, refahın, güzelliklerin hep bilimin eseri olduğu dile getirilen konuşmada, bunlara önem veren ulusların ilerledikleri ve halkının refaha eriştiği vurgulanıyordu; bu nedenle bilimsel alandaki her türlü çalışmaya değer verilmeliydi 38.

Müderris Ahmet Cevdet Efendi

Törende, o sırada Sadnâzam Müsteşarı olan Fuat Efendi (Paşa) ile Müderris Ahmet Cevdet Efendi (Paşa)Yıin birlikte yazmış oldukları Kavaid-i Osmanî isimli Osmanlıca gramer kitabının bir nüshası Padişah’a sunuldu. Bu kitap, yazarları tarafından daha önce yazılmış, Medis-i Maarifin onayı, Şeyhülis-lâm’ın fetvası ve Padişah iradesiyle basılmıştı. Fuat ve Cevdet Efendiler Encümen-i Daniş’in üyesi olduklarından, açılış günü onuruna bu jesti yapmışlardı. Her iki yazar, Padişah tarafından kullandılar 39.

Encümen-i Daniş kurulurken Académie Française örnek alınmıştı. Nitekim Cevdet’e göre Meclis-i Maarifin en önemli işlerinden birisi “Patisin akademi nam meclisi tarzında bir cemiyet-i ilmîye teşkili” idi 40.
Académie Française, Richelieu’nün önerisi, kralın ve meclisin onayı ile 1637′de kurulmuştu. Üyeleri bilim adamları ve edebiyatçılar arasından seçiliyor ve kralın oluru ile göreve getiriliyorlardı. Kurumun amacı Fransa dili ile ilgili bilimsel çalışmalar yapmak, kitaplar yayınlamaktı. Académie bu alanda bir çok değerli çalışmalar yaparak zamanımıza kadar gelmiştir.

Encümen-i Daniş’le, Académie Française arasında kuruluş şekli, üyelerinin seçimi, amacı ve bazı çalışmaları bakımından gerçekten de benzerlikler vardır. Ancak daha ilgi çekici bir benzerlik, her iki kurumun dilde sadeleşmeye önem vermeleridir, örneğin Académie Française tarafından hazırlanan ve bir çok kez basılan lügat, halkın benimseyip kullandığı sözcükleri içermektedir. Encümen-i Dan iş’de de yapılan bir toplantıda, “bir lügat kitabı yazılıp lisanımızda zebazend (alışılmış) olan Arabi ve Farisi v.s. ecnebi lafız (sözcükler) kendi lisanımızdan addedilerek tayin ve tahdid edilip hanede kalan elfaz-ı garibeyi isti’malden (kullanmaktan) vazgeçelim” kararı alınmıştır 41.

Encümen-i Daniş halkın cahilliğini gidermek ve bunun için sade dille kitaplar ve makaleler yazmak, başka dilden çeviriler yapmak ve yabancı ülkelerdeki bilim kurumlariyle fikir alış-verişi yapmak gibi ideal amaçlar taşımaktaydı 42. Birinci ve ikinci olmak üzere iki başkanı ile 40 dahili üyesi, ulema, şair, yazar, tercüman, asker ve sivil bürokratlardan ve Tanzimat’ın elit grubu arasından seçilmişti 43. Sayısı kısıtlanmamış harici üyderi arasında ise edebiyatçılar, kaymakamlar, mutasarrıflar, valiler, ulema, bir sefir ve tercümanlar vardı. Ancak bu üyeler içerisinde en ünlüleri Hammer, Redhouse ve Bianchi’dir 44.

Harici üyeler ‘isterlerse toplantılara katılabilirlerdi, fakat bunların hizmetleri daha çok yazdıkları eserlerle olmuştur. Bu nedenle üyeler Türkiye ile ilgili bilimsel çalışmalar yaptıkları sürece istedikleri dilde yazmakta özgürdüler 45.

Encümen-i Danişln üyeleri konusunda ilgi çekici bir durum Alman, İngiliz ve Fransız olanların yanında Amerikalı üyelerinin de olmasıdır. Başbakanlık Arşivi, Cevdet Maarif tasnifındeki bir belgeye göre “Washington Üniversitesi hocalarından Mösyö Henry ile Amerika’da Doğu dillerine âsine bir heyeti ve kâtibi Edward Salzboury (?), bilimsel çalışmaları dolayısiyle Encümen-i Danişln harici üyeliğine kabul edilmişlerdir 46. Yine Başbakanlık Arşivi, Hariciye kısmındaki bir başka belgeye göre de “Amerika’nın başkenti Washington’daki Simshonion Enstitüd (?) isimli üniversite reisi (rektörü) olan Mösyö Profesör Henry’nin Encümen-i Daniş harici üyeliğine kabulü için 18 Kasım 1860′da Hariciye Nezareti’ne bir irade yazılmış, Nazır da bu iradeye göre davranıiması  için bir tezkere yazmıştır 47. Hariciyenin tezkeresi üzerinde de 19 Kasım 1860′da adı geçen Ameri-kalı’nın Encümen-i Daniş üyeliği için gerekli ruus hazırlanmıştır 48.
Her iki belgede adı geçen Mösyö Henry ayni kişi olabilir veya olmayabilir. Burada önemli olan 1860lara kadar encümene İlginin sürmesidir.

Encümen-i Daniş’ın çalışmalarına gelince, Meclis-i Maarifin karan ve kendisinin nizamnamesi gereğince encümen kurulduktan sonra toplamalarına başlamıştır. Bu toplantıdaki önerileri ve görüşmeleri tam olarak bilmediğimiz için yapılmak istenenle, yapılan arasında bir oranlama yapamıyoruz. Ancak encümenin Türk literatürüne kazandırmış olduğu bazı eserlerden söz etmek mümkündür.

Bunlardan ilki Cevdet ve Fuat Efendilerin Bursa’da birlikte yazmış oldukları Kavaid-i Osmanî’dir. Bu eser Osmanlıca’nın üç dilden oluştuğunu ileri süren ve bü görüş doğrultusunda gramer kurallanm belirten ilk Türkçe gramer kitabıdır. Almanca’ya da çevrilen eser, sonra daha da sadeleştirilerek sadece Cevdet’ in adiyle bir kaç kez basılmıştır 49.
Kavaid4 Osmanî’nin yayınlanmasından sonra, encümen bir de lügat yazılması için bir komisyon kurulmasına karar vermiştir 50. Ancak böyle bir lügat mevcut olmadığına göre adı geçen komisyon ya kurulamamış veya kurulduğu halde bu işi gerçekleştirememiştir.

Encümenin başardığı işlerden en önemlisi kuşkusuz üyelerinden Cevdet Efendi’ye yazdınlmış olan tarih kitabıdırSI. Bugün de değerini koruyan 12 ciltlik Tarih-i Cevdet, 1774-1826 arası Osmanlı tarihini içerir ve Türkçe yazılmış ilk modern tarih kitabı sayılır. Cevdet, kitabın bitirdiği ilk üç cildini 1853 ‘de Abdülmecît’e sunmuştur. Kitabın 1853-1883 y.s. baskılan vardır. Cevdet bu eserinde kaynak gösterdiği gibi olayların yorumunu da yapar.

Mustafa Reşit Paşa

Cevdet’in, ” . . . Tarih-i Cevdet’den başka bir eser görülmedi” 52 demesine rağmen cemiyetin ürünlerinden olarak bazı kitaplardan söz etmek mümkündür. Örneğin cemiyetin ikinci başkanı Hayrullah Efendilin çevirisi olan Malûmat-ı Fenniye, İstanbul, 1267/1851 ve Devlet-i Aliye-i Osmanîye Tarihi, İstanbul, 1271-1281/1854-1864, encümenin ilk dönemlerinde basılmışlardır. Hayrullah Efendi’ye Encümen-i Daniş tarafından böyle bir görevin verilip verilmediği belli değildir. Ancak encümenin, “bilfiil işe yarayacak üyeye kitap yazma işi dağıttığı” 53 ve Hayrullah Efendi’nin de bu türden bir insan ve ayrıca ikinci başkan olduğu düşünülürse bu kitapların da Encümen-i Daniş in eserlerinden olduğu söylenebilir54.
Encümen-i Dan iş’de kitap yazma görevi verilenlerden biri de Suphi Paşa’dır. Kendisine İhn Haldun’un Mukaddime’sirit Türkçe’ye çevirme görevi verilmiştir. Ancak çeviriyi Cevdet Paşa yapmış ve kitap 1277/1860′da İstanbul’da basılmıştır55.
Bunların yanında encümene sunulduğu halde basılmayan veya basıldığı halde bugün belki de arşivde veya bir kütüphane köşesinde unutulup kalmış bazı eserler olabilir. Örneğin o dönemde yazılmış ve önsözünde Encümen-i Daniş’e sunulduğu belirtilen Sahak Ebru’nun Târihi Umumî’si, ayni yazarın Bazı Avrupa Ministroları’nın Tercümen Hali, İstanbul, 1271/1854 isimli eserleri bunlardandır 56. Ayrıca yazar kitabın önsözünde Voltairln Histoire de Charles XII, isimli eserini de Türkçeye çevirdiğinden sözetmektedir57.

Ayrıca Ahmet Eğribozi’nin Tarih-i Kudeman Yunan ve Makedonya’sı, encümen üyelerinden Todoroki Efendi’nin Avrupa Tarihi, tercümesi ve Aleko Efendi’nin Beyan ül-esfar, isimli Napoleoun”un savaşlarına ait tercümesi, Abdül-hak Molla’nın Tarih-i Tabii’si ve o dönemde yazılmış ve okullarda okutulan bazı Türkçe ders kitapları encümen ürünlerinden olarak sayılabilir 58.

Encümen-i Daniş’in kitap yazma görevinin yanında başka ülkelerin bilim kuruluşlariyle ilişki kurma görevi de vardı, ancak bunun gerçekleşip - gerçekleşmediği konusunda bilgiler yoktu. Doğal olarak bu ilişki devrin politikası gereğince İngiltere ve Fransa ile olabilirdi. İngiliz ve Fransız bilim kuruluşlariyle ilişkin bir çalışma olarak almmasa bile encümenin harici üyelerinden Bianchi’nin yazmış olduğu Türkçe - Fransızca Lügat, Paris, 1851 Ve Redhous’un İngilizce - Türkçe Lügat’i, Londra, 1855, Tanzimat Devrî’nde pek geçerli olan bir Batı dili bilme ve dolayısiyle Batı literatüründen yararlanmak açısından önem taşıyordu.

Diğer yandan encümenin ABD ‘li bazı bilim adamlarını harici üye ola-rak kabul etmesinin yanında, bu ülke ile kitap alış-verişi yapması, yabancı ülkelerle bir nevi ilişki kurma örneği sayılabilir.

Nitekim Başbakanlık Arşivindeki iki belgeye göre 13 Nisan 1852 ve 23 Nisan 1853′de Boston ve Hanvard Üniversitelerine bir takım kitaplar gönderilmiştir59.

Encümen-i Daniş Türk kültür hayatında parlak umutlar uyandıran bir bilim akademisiydi. Tanzimat reformcuları çağdaş uygarlığın büyük ölçüde bilimsel başarılara dayandığına ve Türkiye’nin de çağdaşlaşması için Batı biliminin ve bilim yönteminin alınması gerektiğine ve bunun da ancak eğitimle olacağına inandıklarından eğitim reformlarına önemli bir yer vermişlerdi. Encümen-i Daniş de bu amaca hizmet edecek bir kuruluş olduğundan zamanın eğitim bakanlığı sayılan Meclis-i Maarife bağlanmıştı.

Encümen-i Daniş’in nizamnamesinde yer alan başkanların, üyelerin ve basılacak eserlerin seçimle yapılması, toplantılarda oy çokluğu ile karar verilmesi, görüşlerin serbestçe dile getirilmesi, demokratik motifler taşımaktadır. Ayrıca yazılacak kitapların uzmanlarına verilmesi ve bunun için bir ön çalışma yaptınlması gerçekçi ve modem kararlardır. Diğer yandan yine nizamnamesinde belirtilen çeşitli bilim dallarında Türkçe’ye sade dille yazılmış veya tercüme edilmiş kitaplar kazandırılması isteği Türk diline ve kültürüne hizmet düşüncesinin ürünüdürler.

Encümen-i’Daniş, Tanzimat Devri’nde kültür alanında meydana gelen ikiliği de ortadan kaldıracaktı. Nitekim Cevdet Paşa encümeni kullanarak Doğu’lu uleme ile Batı’lı yeni elit grup arasındaki ayrılığı kaldırmayı düşünmüştür 60, Ancak o sırada düşünce aynlığından öte mevcut olan zihniyet ayrılığını değiştirmek kuşkusuz kolay bir iş değildi.
Encümen-i Daniş kendisine örnek alınan Académie Français gibi asırlık bir kurum olarak Türk kültür hayatına hizmet edebilecekken, devrin siyasal kararsızlıkları içerisinde kaynadı gitti. Resmen kapatıldığına dair bir belge yoktu 6
Kurucusu ve koruyucusu M. Reşitin yerine Sadnâzam ve Hariciye Nazın olarak Ali ve Fuat paşaların gelmeleri ve iki taraf arasındaki büyük boyutlara ulaşan muhalefet encümene giderek daha az önem verilmesinin ve sonunda dağılmasının faktörlerinden birisidir. Oysa Air ve Fuat paşalar, her zaman kendisinden “veli-i nimet” diye söz ettikleri M. Reşitin yetiştirmeleri ve Encümen-i Danış in üyeleri idiler 62. Bu nedenle onlar iktidardayken encümenin dağılıp gitmesi ilginçtir.
Bunun yanında encümenin kapanmasına fazla masraflı olduğu düşüncesi ve “azasının pek çoğu hatır için intihab okunmuş zatlar olduğu cihetle encümen teşkilinde me’mul olan faidenin husule gelmemesi” de neden olmuş olabilirdi 63. Encümen-i Daniş, Tanzimat’ın kültürel alandaki reformlarında güzel bir girişim olarak kalmıştır.

Encümen-i  Daniş’in Dahilî Üyeleri (Alfabetik Sıraya Göre)

Encümen-i’Daniş’in Harici Üyeleri (Alfabetik Sıraya Göre)

Yrd. Doç. Dr. Cahit Bilim

Anadolu Üniversitesi, Fen - Edebiyat Fakültesi, Eskişehir.

H.ü. Ed. Fak. Derg. Cilt 3, Sayı 2, 1985

Dipnotlar
(1)    Bk/.. Cahit Bilim, Tanzimat Devri’nde Türk Eğitimi’nde Çağdaşlaşma 1839— 1876, Eskişehir, 1984.
(2)    Encümen: Kurum, kurul; Daniş: Bilgi, bilim. Encümen-i Daniş: Bilim Kurulu.
(3)    İ. Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, Ankara, 197 8, c. IV/I, s. 152 v.d. Encümenin üyelerinin isimleri, mvanve görevleri için bkz. Uzu nçarşık, s. 155.
(4)    Uzunçarşılı, s. 152 v.d.; Küçükçelebtzâde Asım, (Raşit zeyli), Tarih, İstanbul, 1740, s. 360.
(5)    Hodmir, İranlı tarihçi Mirhond’un (-498) torunudur (Bkz. “Mirhond”, ML).
(6)    Bu eser şair Nedim tarafından Sahaif ül-Ahbar, ismiyle Türkçeye çevrilmiştir (Bkz. Çdebizâde, s. 358 v.d.).
(7)    Uzunçarşılı, s. 154 vjd.
(8)    Aristo’dan çevirileri, encümen üyelerinden Grekçe bilen Yanyah Esat Efendi yapmıştır. Uzunçarşılı, Esat E fendi’ye Spandoni oğlu adında birinin yardım ettiğini ve Aristo’ya ekler yazmış olan Yuanrds Kuttinus’un eserlerinden yaradandıklanm yazıyor (Uzunçarşılı, s. 155).
(9)    Ahmet Cevdet, Tarih-i Cevdet, İstanbul, 1301, c. XII. s. 212.
(10)    Daha sonra Meclis-i Maarif üyesi olmuştur.
(11)    T»p ve tarih bilgini ve felsefecidir. Bkz. Cevdet, XII. s. 212; Ahmet Lütfi, Tarih-i Lütfi, İstanbul, 1280, c. I. s. 168 v.d.; Mahmud Cevat, Maarif Nezareti Tarihçe-i Teşkilâtı ve İcraatı, İstanbul, 1338, s. 69, not, 1; Adnan Adrvar, Osmanlı Türk-kri’nde İ&m, İstanbul, 1970, s. 193 Vjd.; Niyazi Ber kes, Türkiye’de Çağdaşlaşma, İstanbul, 1973, s. 144,206.
(12)    Şıkk-ı salis Defterdan (Arabistan, Mezopotamya Deftardarı) olan bu zat, ayni zamanda Türkiye’nin (1797*-1800)’de görev yapan ikinci Londro Elçi si’dir. Bkz. Ercümend Kuran, Avrupa ‘da Osmanlı İkamet Elç ilklerinin Kuruluşu ve İlk Elçilerin Siyasi Faaliyetleri 1793-1821, Ankara, 1968, s. 55-41. Ferruh Efendi’nin Tefàr-i Mevahib, isimli bir de eseri vardır. Hayatı için bkz. Mehmet Süreyya, Sicill-i O sn anî, İstanbul, 1308, c. IV. s. 14.
(13)    Beşiktaşlı Arif Efendi, zamanın ünlü ulemanndandır.
(14)    Fehim Efendi, Ferruh Efendi’nin yetiştirmesiydi. Onun konağı da edebiyatçıların toplanma yeriydi. Kendisi bilgili ve filozof yapılı idi. Cevdet Paşa da burada bir çok edebiyatçı ile arkadaş olmuş ve şiire merak salmıştır (Fatma Aliye, Cevdet Paşa ve Zamanı, İstanbul, 1332, s. 25) Cemiyetin kuruluşu ve üyeleri için bkz. Cevdet, XII. s. 212; Cevat, s. 69, not. 1; Nafi Atuf Kansu, Türkiye Maarif Tarihi Hakkında Bir Deneme, Ankara, 1930, c. I. s. 125.
(15)    Bkz. Cevdet, XII. s. 212; Cevat, s. 69, not. 1. Kansu, cemiyetin kurucusunun Ferruh Efendi olduğunu (Kansu, s. 125),Berkes de başkanının Şanizâde olduğunu (Berkes, s. 511, not. 196) yazıyor. Cevat cemiyetin toplandgı yerin Ferruh Efendi’nin değil, Ortaköy’de Fe’riye saraylarının Boğaz tarafmda yer alan Şanizâde’ nın konağı olduğunu belirtiyor (Çevad, s. 69. not. 1). Ayrıca bkz. Ercümend Kuran, “Osmanlı Daimi Elçisi AB Aziz Efendi’nin Alman Şarkiyatçın Friederich von Diez üe Berlin’de İlmi ve Felsefi Muhaberatı 1797″, Bdl., XXVII (1963) s.50
(16)    Bkz. Cevdet, XII. s. 212; Kansu, s. 125. Cevat, “Seçkin Esederi”in Recdzâde’ Mahmut Efendi’nin “Mecmua-i Müntehabaf’ı olduğunu yazıyor (Cevat, s. 69. not.l). Cevdet de buraya bir şiir sunduğunu ve bunun birinci seçildiğini kaydedi-yor (Cevdet, XH. s. 212).
(17)    Bkz. Kuran, Aziz Ef., s. 50.
(18)    Cevdet, cemiyet üyelerinden bari görevle bir başka yere gitse bile, oradan payına düşen parayıgönderdiğini yazmaktadır (Cevdet, XII. s. 212).
(19)    n. Mahmut Devri’nde reformlar 1826′da Yeniçeri Ocağı kaldırıldıktan sonra başlamıştır.
(20)        Berkes s. 140; Lütfi, I. s. 168.
(21)    Adıvar, s. 193.
(22)    Kuran, Aziz Ef.,s. 50. Ayncabkz. Adıvar, s. 194.
(23)    Bkz. Cevdet, XII, s. 212; Lütfi, I. s. 168 v.d; Adıvar, s. 193 vA.; Berkes, s. 144, 163 ve s. 511, not. 196.
(24)    Bkz. Bilim, a.g.e.
(25)    HatM Hümayun metni için bkz. TV (Takvim-i Vekayi), 280 (12 Muharrem 1262).
(26)    Bilim, s. 21.
(27)    Bilim,s. 22.
(28)    TV, 303 (27 Recep 1262) ve TV, 306 (10 Zilkade 1262).
(29)    TV, 449 (1 Şaban 1267). Buradaki metnin sadeleştirilmiş şekli için bkz: Mithat Sert oğlu, ‘Türkiye’de ilk İKm Akademisi, Encümen-i Daniş”, Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, sayı, 64 (Ocak 1873), s. 12-15.
(30)    N. Sami Banarlı, Resimli Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul 1977.S.815.
(31)    Şerif Efendi ve Hayrullah Efendi için eke bkz.
(32)    TV,44ff(l Şaban 1267).
(33)    Cevdet için eke bkz.
(34)    Berkes, s. 207.
(35)    TV, 449(1 Şaban 1267).
(36) TV, 453 (7 Şevval 1267). Ayrıca bkz. Lütfi, VIII. s. 302; A. Hamdı Tarpınar, XIX. Aar Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul, 1956, s. 114; Banariı, s. 815; “Encümen-i Daniş”, ML; Bernard Lewis. Modern Türkiyenin Doğuşu, Ankara, 1970, s. 432; ayni yazar, “Andjuman”, EI ; Stanford J. Shaw ve Ezel Kural Shaw, Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye, İstanbul, 1983, c. II. s. 145/10. Darübnaarif şimdiki Cağaloğlu Kız Esesidir. bkz. Bilim, s. 63 v.d.
(37)    TV, 453 (7 Şevval 1267).
(38)    Ayni yerde.
(39)    Ayni yerde.
(40)    Ahmet Cevdet, Tezakir, yay. Cavid Bay sun, İstanbul, 1953, no.4
(41)    C.-”id Baysun, ‘Cevdet Paja, Şahsiyetine ve İlim Sahasındaki Faaliyetlerine Dair”, Türkiyat Mecmuası, XI (1954), s.227.
(42)    TV, 449 (1 Şaban 1267).
(43)    Üyelerin isimleri ve kısa biografileri için eke bkz. Ayrıca bkz. Sert oğlu, s. 13 v.d.
(44)    ‘    Harici üyeler ve kısa biografileri için eke bkz.
(45)    Shaw.n. s. 145/10.
(46)    Başbakanlı Arşivi, Cevdet Maarif tasnifi, (BACM), no. 5361 (21 Cemazielahır 1271).
(47)    Başbakanlık Arşivi, Hariciye (BAH), no. 10237 (21 Cemazielevvel 1277).
(48)    BAH, no. 10237 (21 Cemazielevvel 1277). Encümen-i Daniş in harici üyeleri arasında Amerikalılar’m da yer alması Amerikan bilim çevrelerinin Doğu dil ve kültürüne olan ilgilerinden veya Osmanlı Devleti ile A.B.D. arasında ilişkilerin başlamasından kaynaklanmış olabilir. Nitekim bu ilişki 1797′de AJBJD. ticaret gemilerinin İzmir’e gelmesiyle başlamıştır. 1826′da Commodore Rogers komutasında İzmir’e bir A.B.D. filosu gelmiştir. Resmi ilişkiler 7 Mayıs 1830′a “Dostluk ve ticaret Andlaş-masT’nın imzasiyle başlar. Au$X). ekonomik sahada olduğu gibi kültürel sahada da girişimler yapmış, 1860′da Beyrut’da A.BX>. Üniversitesi, 186S’de İstanbul’da Robert College kurulmuştur. Bkz. Akdes Nimet Kurat, Türk - Amerikan Münasebetlerine Kısa Bir Bakış, Ankara, 1959, s. 14—17; ayni yazar, ‘Türkiye ile Amerika Birleşik Devletleri Arasındaki Münasebetlere Ait Arşiv Vesikaları”, Tarih Araştırmaları Dergisi, V (1967), s. 287 vA.

(49)    Almanca çevirisi, H. KeUgran, Grammatik der Osmanischen Sprache, Hclsingfors,1855.
(50)    Baysun, “Cevdet…”, s. 227.
(51)    Cevdet, “Azâa olmakla müftehir olduğum Encümen-i Daniş’in karan ve Meclis-t Maarifin tasvibi ile sadr olan irade-i seniye-i hazret-i şehriyarî mucibince 1188 senesinden 1241 senesine kadar olan vekayt-i Osmanîye’yi havi bir tarih yazmağa” memur edilmişti (Cevdet, Tezakir, no. 6. s.5).
(52)    Cevdet, Tezakir, no.6. s. 13.
(53)    Ayni yerde.
(54)    Bu konudaki bir yorum için bkz. Bay sun, ‘Cevdet—”, s. 229.
(55)    Bkz. AH Söylemezoğhı, “Cevdet Paşa”, t A; Lewis, “Andjuman”, El2. Kjrs.Tan-pınars. 114.
(56)    Tanpınar, s. 115.
(57)    Ayni yerde.
(58)    Tanpınar.s. 115; Banarlı, s.815.
(59)    BAH, 4194 (22 Cemazidahır 1268) ve 4606 (14 Rebiülahır 1269).
(60)    Shaw.II.s,146.Krş.Berkes,207. ~
(61)    Devlet Salnameleri’nde 1862 Ve kadar encümenin adı geçmekte, fakat bu tarihten sonra yer alamamaktadır.
(62)     Cevdet, Tezakir, No. s. 18. Krş.Tanpınar, s. 114; Bananı, s. 815. .(63)       Cevdet, Tezakir, No. s. 13. Ayrıca bkz. Tanpınar, s. 114; Banarlı, s. 815; Lewis, Modern. . ., s. 432, ayni yazar, “Andjuman”; “Encümene Daniş” ML; Shaw, II. s. 146.