1920 TÜRKÄ°YE - ERMENÄ°STAN ANDLAÅžMASI

Gümrü AndlaÅŸması yeni Türkiye'nin (Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümetinin) bir yabancı devlet ile yaptığı ilk uluslararası bağıttır. Gerçi bu AndlaÅŸma, Kafkasya'da ortaya çıkan geliÅŸmeler sonucu, onaylanamadığı için yürürlüÄŸe giremiyecek ve yerini, Gürcistan ve Azerbaycan ile ilgili konularla birlikte, 16 Mart 1921 günü Moskova'da imzalanan AndlaÅŸmaya bırakacaktır. Ama onun tarihsel  deÄŸeri gene de ortadadır.

Olaylar ÅŸöyle geliÅŸmiÅŸti:

Rusya'da 1917 Ekiminde Komünist Devrimi olunca, BolÅŸevik Hükümeti, Osmanlı Devleti ile savaÅŸa son vermek üzere, önce 5 Aralık 1917'de Erzincan'da bir AteÅŸkes AnlaÅŸması yapmış ve, arkasından da, 3 Mart 1918 günü Brest - Litovsk'ta bir Barış AndlaÅŸması imzalamıştı. Bu AndlaÅŸma ile BolÅŸevik Hükümeti, 93 Savaşından (1877) önceki Türk - Rus sınırına dönülerek, Kars, Ardıhan ve Batum Sancaklarının, halkının rızası koÅŸulu ile, Türkiye'ye geri verilmesine razı olmuÅŸtu. Bunun üzerine, Türk Ordusu DoÄŸu Anadolu üzerinden Kafkasya'ya girmiÅŸ ve söz konusu üç bölgede yapılan bir plebisit halkın çoÄŸunluÄŸunun Türkiye'ye baÄŸlı kalmak istediÄŸini göstermiÅŸti.

Öte yandan, Batum'a asker çıkaran Ä°ngilizlerin desteÄŸi ile, Gürcistan ve Azerbaycan'da olduÄŸu gibi, Ermenistan'da da MenÅŸeviklerin (ılımlı sosyalist, Sosyal - Demokrat) yönetiminde, Erivan baÅŸkent olmak üzere, 28 Mayıs 1918'de bağımsız bir Devlet kurulmuÅŸtu. Aşırı Ermeni milliyetçisi TaÅŸnaklann yönetimindeki bu Devlet "Büyük Ermenistan'"ı  gerçekleÅŸtirmeyi amaç  edinmiÅŸti.

Türk Ordusu ise, 30 Ekim 1918'de Mondros'ta Müttefiklerle imzalanan Silâh Bırakışımı SözleÅŸmesi uyarınca, 1914 sınırına çekilmek zorunda kalmıştı. Bu durumda, Ermeni kuvvetleri, DoÄŸu Anadolu'da Türk halkına karşı eylemlere giriÅŸmeye baÅŸlamıştı.

1920 Haziranında Ermeni kuvvetlerinin DoÄŸu Anadolu'da, Oltu'da Türklere geniÅŸ çapta bir saldırısı üzerine, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti Ermenistan'a karşı artık bir askersel harekâta geçmeyi ve bir an örıce DoÄŸu Anadolu sınırını, Mi-sak-ı Millî ilkelerine uygun biçimde, gerçekleÅŸtirmeyi kararlaÅŸtırmıştı. DoÄŸu Cephesi Komutam Kâzım Karabekir Komutasında 28 Eylülde baÅŸlatılan harekâtta, Türk Ordusu birkaç gün içinde Sarıkamış bölgesini almış; ertesi ay sonlarında yeniden ilerle¬yerek Kars'ı kurtarmış ve 7 Kasımda Gümrü'yü iÅŸgal etmiÅŸti. Bunun üzerine, Ermeniler banÅŸ isteyince, önce bir ateÅŸkes AnlaÅŸması, 2 Aralıkta da Gümrü Barış, AndlaÅŸması yapılmıştır.

Åžu da var ki, o sırada Kafkasya kuzeyinden inmeÄŸe baÅŸlayan Kızılordu'nun da baskısıyla, Gürcistan ve Azerbaycan'daki gibi, Ermenistan'da da BolÅŸevik Ermeniler yönetime egemen olmaÄŸa, dolayısıyla Moskova'nın etkisine girmeÄŸe baÅŸlamıştı. Çok geçmeden her üç Devlet Sovyetler BirliÄŸine baÄŸlı birer Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti olacaktı. Ä°ÅŸte böyle bir geliÅŸme üzerinedir ki, Sovyet Rusya, bu üç Devleti de baÄŸlayacak biçimde, Türkiye ile 1921'de Moskova AndlaÅŸmasını yapacak ve, arkasından da, Kars AndlaÅŸmasıyla Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetle-rince onun doÄŸrulanmasını saÄŸhyacaktır (Bak. Kitabın III. ve IV. sırasındaki Bağıtlar).

Gümrü AndlaÅŸması yeni Türkiye'nin tarihinde ÅŸu gerçekleri ortaya koymuÅŸtur:

Bir kez, Misak - ı Millî'nin Kafkasya sınırı için öngördüÄŸü 93 Savaşı (1877) öncesi çizgisinin Ermenistan kesimi, 1828'de iran'dan Rusya'ya geçen ve 1918'den beri Ermeni iÅŸgalinde olan IÄŸdır ve Tuzluca ilçeleriyle birlikte, Kars bölgesinin geri alınmasıyla gerçekleÅŸmiÅŸtir. Bu çizgi, ertesi yıl Sovyetler BirliÄŸi ile Moskova'da ve federe bir Sovyet Cumhuriyeti haline gelen Ermenistan ile Kars'ta imzalanacak AndlaÅŸmalara da temel olacaktır. Üstelik, Kâzım Karabekir komutanlığındaki Türk Ordusunun Gürcistan doÄŸrultusunda ilerlemesi üzerine Ardnhan, Artvin ve hatta Batum'un da ele geçirilme¬sinden sonra, Gürcistan kesimlerindeki sınır da Moskova ve Kars AndlaÅŸmalarıyla yeni Türkiye'nin DoÄŸudaki hedeflerine ulaÅŸmış olacaktır.

Böylece, Ä°stanbul Hükümetinin 1918 de imzaladığı Mondros silâh bırakışımı sınırı ilk kez geçildiÄŸi gibi, 1920 Sevres Barış AndlaÅŸmasının geçersizliÄŸi fiilen de kanıtlanmıştır.

Ä°kinci tarihsel gerçek Ermeni sorunu Türkiye'nin haklarını karşılıyacak biçimde ve kesinlikle bir çözüme baÄŸlanmıştır.

Üçüncüsü, genç Türk devleti o sırada çeÅŸitli cephelerdeki savaÅŸlardan birini istediÄŸi biçimde sona erdirmekle, nefes alabilmiÅŸ ve kuvvetlerini öteki cephelerde daha rahat kullanabilmek olanağım bulmuÅŸtur. Bundan baÅŸka dayanışma içine girmeÄŸe hazırlandığı Sovyetler BirliÄŸi ile Kafkasya'da ulaşım olanağım elde etmiÅŸ, Ermenilerin elinden de  bir   çok   silâh   almıştır.

Gümrü AndlaÅŸması, 18. Maddesi uyarınca, bir ay içinde onaylanması beklenirken, ertesi gün Sovyetler BirliÄŸinin desteÄŸi ile Ermenistan'da yönetimi MenÅŸeviklerden alan BolÅŸevikler bunu yapmayınca, yürürlüÄŸe girememiÅŸtir. Ancak, Türk kuvvetleri saptanan sınırın da ötesinde iÅŸgal ettikleri yerleri ve kimi ulaşım noktalarım tutmuÅŸtu. Böylelikle, Ankara Hükümeti Moskova görüÅŸmeleri boyunca güçlü durumunu sürdürmüÅŸtür.

Ermenistan'ın güneyindeki Nahçivan - Åžahtahtı - Åžarur bölgesi Gümrü AndlaÅŸ-masıyla geçici olarak Türkiye'nin koruyuculuÄŸuna bırakılmış iken (Md. 2) Moskova AndlaÅŸması bu   yetkiyi  Azerbaycan'a   verecektir.

Türkiye sözkonusu Ermenistan sınırını Ermeni Hükümetine kabul ettirdiÄŸi halde, 1914 sınırı ile bu yeni sınır arasındaki toprakların geleceÄŸinin, göçeden Ermenilerin yerlerine dönmesinden sonra, bir plebisitle saptanması olanağım tanımıştır (Md. 3). Türk Hükümetinin bunu kabul etmesi, onun hem Türk çoÄŸunluÄŸundan kuÅŸku duymadığını, hem de Sovyeler BirliÄŸi ve Batı Devletleri önünde, BaÅŸkan Wilson'un ÅŸampiyonluÄŸunu yaptığı "self - determination" ilkesine saygılı olduÄŸunu göstermek isteÄŸini kanıtlamaktadır. Ancak, Moskova AndlaÅŸmasına böyle bir hüküm konulmadığından sözkonusu   bölgede  bir  plebisit  yapılmamıştır.

AndlaÅŸmanın öteki hükümleri de, Türkiye bakımından olduÄŸu gibi, onun iyi bir komÅŸu olarak görmek istediÄŸi Ermenistan için de güven verici ve bir barış çığrı açıcı nitelikte idi.

Gümrü AndlaÅŸmasının bir anlaÅŸmazlık çıktığında, geçerli metninin Türkçe olduÄŸu son Maddesinde yazılıdır (1).

(1) AndlaÅŸmanın, eski harflerle fotokopisi ile birlikte, lâtin harfleriyle Türkçe metni, Türk Ä°nkılap Tarihi Enstitüsünden aktarılmış olarak Die Welt des Islams adlı yapıtın C. II, S. 25. inde bulunmaktadır. Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıtnamelerinin 6. Cildinde (1. 108, 4 Aralık 1336/1920) bulunan, DışiÅŸleri Bakam Vekili Muhtar Bey'in açıklandığı metin ise son taslak olduÄŸundan imzalanan metine göre biraz deÄŸiÅŸiktir.
 

***

TÜRKÄ°YE - ERMENÄ°STAN BARIÅž ANDLAÅžMASI
Gümrü (Alexandropol), 2 Aralık 1920 (Metin)

Bir yandan Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti, Öte yandan Ermenistan Cumhuriyeti, aralarındaki savaÅŸ durumuna son vermek ve sürekli bir barış yaratmak amacıyla, aÅŸağıda adları yazılı yetkili Temsilcileri, görüÅŸmeler yapmak için, görevlendirilmiÅŸlerdir:

Türkiye  Hükûmetince:
DoÄŸu  Cephesi  Komutanı Ferik   Kâzım   Kara   Bekir  PaÅŸa,
Erzurum Valisi Hamid Bey,
Erzurum Milletvekili Süleyman Necati Bey;

Ermenistan   Cumhuriyetince:
Eski  BaÅŸbakan  Mösyü Aleksander Hatisiyan,
Eski Maliye  Bakanı  Mösyü  Avram Gülhandaniyan,
Ä°çiÅŸleri Bakan Yardımcısı Mösyü Ä°stepan Gorganiyan.

Adı geçen yetkili Temsilciler, barış görüÅŸmeleri için Gümrü'de toplanıp yöntemine uygun görülen yetki belgelerinin veriÅŸimi üzerine, aÅŸağıdaki Maddeleri  kararlaÅŸtırmışlardır:

1. Türkiye ile Ermenistan arasında savaÅŸ durumuna son verilmiÅŸtir.

2. Türkiye ile Ermenistan arasındaki sınır, iliÅŸik krokide gösterildiÄŸi üzere, (aÅŸağı Karasunun döküldüÄŸü yerden baÅŸlayarak, AraÅŸ ırmağı Kekaç kuzeyine dek Arpaçayi, daha sonra Karahan Deresi - TiÄŸnis batısı - Büyük Kimli doÄŸusu - KızıltaÅŸ - Büyük Akbaba Dağı) çizgisinden oluÅŸur. Sınır çizgisinin kesin biçimde belirlenmesi iÅŸi, bu AndlaÅŸmanın imzası gününden iki hafta sonra, Karma bir Komisyonca yerinde yapılacaktır.

Kuki Dağı 10282-8022-Gamasur Dağı 8160-Kurdkulak Köyü-Saat Dağı 7868-Arpaçay Evleri 3080-Kemurlu Dağı 6930-Saraybulak 8071-Ararat Ä°stasyonu - AraÅŸ ırmağı üzerinde AÅŸağı Karasu'nun döküldüÄŸü yerden geçen çizginin güneyindeki (Nahçivan, Åžahtahtı, Åžarur) bölgesinde daha sonra bir plebisitle saptanacak yönetim biçimine ve bu yönetimin kapsayacağı topraklaıa Ermenistan karışmayacak ve iÅŸbu bölgede ÅŸimdilik Türkiye koruyuculuÄŸunda bir yerel yönetim kurulacaktır.

3. Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti, ikinci Maddede sözügeçen sınır ile Osmanlı sınırı arasında bulunup iÅŸbu AndlaÅŸma uyarınca Türkiye'de kalacak olan ve üzerine Türkiye'nin tarihsel, etnik ve hukuksal iliÅŸkisi inkâr edilemez toprakların hukuksal durumu konusunda, Ermenistan Cumhuriyeti istediÄŸi takdirde, asıl halkının tümüyle geri dönmesinin gerçekleÅŸebilmesi için, AndlaÅŸmanın onaylanmasından sonra üç yıl geçince plebisite baÅŸvurmayı kabul eder. Bir  Alt  Komisyon  bunun  biçimini  belirleyecektir.

4. Emperyalist Devletlerin kışkırtma ve özendirmeleri sonucu olarak, düzen ve güvenliÄŸi bozucu durum ve eylemlere bundan böyle olanak bırakılmaması yolundaki iyiniyeti nedeniyle, Erivan (Ermenistan) Cumhuriyeti iç güvenliÄŸi korumaÄŸa yetecek düzeyde, hafif silâhlı jandarma kuvveti ve ülkeyi savunmaya ayrılan sekiz daÄŸ ya da sahra topu ile yirmi makineli tüfeÄŸe sahip ücretle tutulacak bin beÅŸyüz askerden oluÅŸan bir birlikten fazla bir askersel kuruluÅŸa izin vermemeÄŸi yükümlenir. Ermenistan'da zorunlu askerlik hizmeti olmayacaktır. Ülkeyi dış düÅŸmanlara karşı savunmak için tahkimat yapmak ve bu tahkimata istediÄŸi sayıda ağır toplar yerleÅŸtirmekte Ermenistan Cumhuriyeti özgürdür. Bu ağır toplar arasında, hareket halindeki Orduda kullanılabilecek onbeÅŸ santimetrelik obüsler ile onbeÅŸ santimetrelik uzun toplar ve daha küçük çapta her türlü ağır ateÅŸli silâhlar bulunmayacaktır.

5. Barışın yapılmasından sonra Erivan'da yerleÅŸecek Türkiye'nin siyasal Temsilcisi ya da Büyükelçisinin yukarıda sözü edilen konularda her zaman denetleme ve soruÅŸturma yapmasına Erivan Hükümeti izin vermeÄŸi iÅŸbu AndlaÅŸma ile kabul etmiÅŸtir. Buna karşılık, Ermenistan Cumhuriyeti istemde bulunursa, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti Ermenistan'a silâhlı yardımda bulunmağı yükümlenir.

6. Bağıtlı Taraflar, Büyük SavaÅŸ sırasında düÅŸman ordularına katılarak kendi devletine karşı silâh kullanmış ya da iÅŸgal altındaki topraklar üzerinde toptan kırımlara katılmış olanları dışındaki göçmenlerin eski sınır içindeki yurtlarına dönmelerine izin verir. Böylece, ülkelerine döneceklerin en uygar ülkelerdeki azınlıkların yararlandıkları haklardan bütünüyle yararlanmalarını, karşılıklı olarak, yükümlenirler.

7. Altıncı Maddede sözü geçen göçmenlerden iÅŸbu AndlaÅŸmanın onayı ve onay belgelerinin veriÅŸimi gününden sonra bir yıllık süre içinde yurtlarına dönmeyenler o Maddenin verdiÄŸi olanaktan yararlanamayacakları gibi, tasarruf haklanma iliÅŸkin savları da geçerli olmayacaktır.

8. Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti, iki yıldan beri silâh altında tutmak zorunda kaldığı Ordunun büyük harcamalar gerektirmiÅŸ olmasına karşın, Ermenistan'a karşı giriÅŸmek zorunluluÄŸunda kaldığı savaÅŸ nedeniyle hakkı olan zarar gideriminden, benimsenip açıklanan insancıl ve hukuksal ilkelere uymak isteÄŸiyle, vazgeçmiÅŸtir. Bundan baÅŸka, Taraflar Büyük savaÅŸ sırasında ortaya çıkan zararlar ve tasarruf haklarındaki deÄŸiÅŸikliklerin gerektirdiÄŸi zarar gideriminden de aklanmışlardır

9. Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti, Erivan Cumhuriyetine, Ä°kinci Maddede belirlenen sınır içinde, egemenliÄŸini bütünüyle geliÅŸtirmek ve güçlendirmek üzere, içtenlikle yardımda bulunmağı yükümlenir.

10. Erivan Hükümeti, Türkiye Büyük Milletince kesinlikle reddedilmiÅŸ olan (Sevr) AndlaÅŸmasını hükümsüz sayıp bunu ve kimi emperyalist hükümet ve siyasal çevreler elinde bir kışkırtma aracı olan Avrupa ve Amerika'daki Temsilci Heyetlerini geri çağırmayı, bundan böyle iki ülke arasında her türlü yanlış düÅŸünceleri ortadan kaldırmak iyiniyetiyle yükümlendiÄŸini açıklar.

Ermenistan Cumhuriyeti barış ve esenlik içinde geliÅŸmesini saÄŸlama ve Türkiye'nin komÅŸuluk haklarına saygılı olma doÄŸrultusundaki iyiniyetlerinin bir kanıtı olmak üzere, emperyalist amaçlar güderek, iki ulusun barış ve esenliÄŸini tehlikeye sokan haris, savaÅŸçı kiÅŸileri hükümet yönetiminden uzak tutmağı yükümlenir.

11. Ermenistan Cumhuriyetinin toprakları üzerinde yaÅŸayan Müslüman halkın haklarını korumak ve onların dinsel ve kültürel özellikleri içinde geliÅŸmelerini saÄŸlamak için, toplumsal biçimde örgütlenmelerini, Müftülerin doÄŸrudan doÄŸruya Müslüman toplumunca seçilmesini ve yerel müftülerin seçecekleri BaÅŸmüftü'nün memurluk görevinin Türkiye Büyük Millet Meclisi Åžer'iye Vekâletince onaylanmasını kabul ederek yükümlenir.

12. Bağıtlı Taraflardan her biri, karşı Tarafa ilintili kiÅŸi ve malların kendi demiryolları ve genellikle tüm ulaşım yolları üzerinden özgürce geçmelerini ve öteki Tarafın denize ya da herhangi bir ülkeye transitini, hiç bir biçimde, engellememeÄŸi yükümlenir. Türkiye Hükümeti, Åžerur, Nahçivan, Åžahtahtı ve Gulfa yoluyla îran, Maktu ve Ermenistan ara¬sında transit iÅŸlerinin serbestliÄŸini saÄŸlar. Ermenistan Hükümeti, Azerbaycan, Ä°ran, Gürcistan ve Türkiye arasında eÅŸya, araba, vagon ve tüm transit iÅŸlerinden vergi almamağı yükümlenir.

Türkiye Devleti, varlık ve yaÅŸamına Emperyalistler tarafından giriÅŸilmesi kesinlikle beklenen yıkıcı kışkırtmalara karşı koymak zorunluÄŸunda bulunduÄŸundan, genel barışın gerçekleÅŸmesine deÄŸin, ulaşım serbestliÄŸini bozmamak koÅŸulu ile, Dördüncü Maddede sözü edilen sayıdan fazla silâh sokulmasını önlemek için, Erivan Cumhuriyeti içindeki demiryolları ve ulaşım yollarını denetim ve gözetim altında bulunduracaktır. Emperyalist devletlere ilintili resmi olmayan heyetlerin bu ülkeye girme ve sızmalarına Taraflar engel olacaklardır.

13. Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti, Devletin bağımsızlığı ve toprak bütünlüÄŸünü tehdit edebilecek saldırılara karşı, iÅŸbu AndlaÅŸmanın Erivan Cumhuriyetine saÄŸladığı haklara zarar gelmemek koÅŸulu ile Ermenistan içinde geçici olarak askersel önlemler alabilir.

14. Erivan Cumhuriyetince her hangi bir Devletle yapılmış olan tüm AndlaÅŸmaların Türkiye'yi ilgilendiren, ya da Türkiye'nin çıkarlarına zararlı hükümlerini geçersiz saymayı bu Cumhuriyet kabul eder ve yükümlenir.

15. Bağıtlı Taraflar arasında AndlaÅŸmanm imzasından sonra tica¬ret iliÅŸkileri baÅŸlayacak ve Taraflar Büyükelçi ve Konsolos atayabilecektir.

16. Telgraf, posta, telefon, konsolosluk ve ticarete iliÅŸkin bağıtlar Alt - Komisyonlarca iÅŸbu AndlaÅŸma hükümleri uyarınca yapılacaktır. Bununla birlikte, komÅŸu ülke ve iÅŸgal altındaki topraklar ile Ermenistan arasında demiryolu, telgraf ve posta ulaşımının, bu AndlaÅŸma imza edilir  edilmez,  baÅŸlamasına  Türkiye  Hükümetince  izin  verilecektir.

17. Bu AndlaÅŸma gereÄŸince Ermenistan'ın olup Türk Ordusu iÅŸgali altında bulunan toprakların boÅŸaltılması ve tutsakların geri verilmesi ve deÄŸiÅŸtirilmesi, AndlaÅŸmada Ermenistan Hükümetine iliÅŸkin yükümlülüklerin yerine getirilmesinden sonra gerçekleÅŸtirilecektir. Alıkonulan siviller ve Devlet ileri gelenleri geri verilecektir. Tutukluların geri verilmesi  iÅŸi Alt - Komisyonca  yerine  getirilecektir.

18. Ä°ÅŸbu AndlaÅŸma bir ay içinde onaylanarak, onaylanmış Örnekleri Ankara'da veriÅŸilecektir.

Bu hükümlere olan inançla, yukarıda adları yazılı yetkili Temsilciler iÅŸbu Barış ve Dostluk AndlaÅŸmasını imza etmiÅŸlerdir. AndlaÅŸma iki örnek olarak 2 Aralık 1920 günü Gümrü (Aleksandropol)'de düzenlenmiÅŸtir. AnlaÅŸmazlık çıkınca, Türkçe metnine baÅŸvurularak çözümlenecektir.

Kaynak:

• Tarihçeleri ve Açıklamaları ile Birlikte Türkiye'nin Siyasal AndlaÅŸmaları I. Cilt (1920-1945), Ä°smail SOYSAL, 17 - 23 ss.