| CENGİZ VE OTRAR FACİASI |
|
Cengiz Hanla ilk münasebetler, 1215- 1216 sırasında, Cengiz’in büyük oğlu Cuci’nin Kırgız bozkırına girip Merkit’i yok etmesiyle baslamıstır.179 Bu çarpımsa sonunda Nayman prensi Küçlük Karahitaylar’a (Batı Liao) kaçmıstır Neticede Moğol kuvvetleri, Merkit’i yendikten sonra geri çekilirken Türkistan’da ki Yuğur sehri civarında arkalarından yetisen ve kendilerine saldıran Harzemsah kuvvetleriyle çarpısmak zorunda kaldı. Moğol kuvvetlerinin azlığından ve yorgunluğundan yararlanmayı planlayan Harzemsahlar bunu basaramadı. Aksama kadar devam eden savasta üstünlük sağlayan olmadı.180 Bu olayı daha sonra gelisecek olaylar üzerinde bir etki yapmamıstır. Çünkü Cengiz Han teskilat açısından genislemeye basladığı bu dönemde, Harzemsah’la iyi iliskiler kurmak istiyordu. Bu arada Cengiz 1211 de Çin’e sefer yapmıstı. Muhammed Harzemsah’ta, Harzemsah ile için arsında gidip gelen tüccarlardan Çin’in zenginliği hakkında haberler almıs bu sebepten de Çin’in fethini aklına koymustu. Fakat doğudan gelen tüccarlardan Çin’in Cengiz tarafından zapt edildiğini öğrenmisti. Hatta bunun doğruluğunu öğrenmek için de Bahau’d din–i Razi baskanlığında bir heyeti Cengiz’e yollamıstı.181 Cengiz Han ise iki devlet arasında iyi iliskiler kurulmasını ve ticaretleri gelistirmeyi hedefliyordu.182 O dönemde uluslar arası ticaretin önemli bir kısmı Uygurlar ve Müslümanların elindeydi.183 Anlasıldığına göre burada Muhammed’in amacı, Han ile iliskiler kurmaktan çok, rakibini yakından tanımaktır. Bu ticari dostluk antlasması184 179 Kafesoğlu, Harzemsahlar Devleti Tarihi, s.229; Barthold, Moğol Đstilasına Kadar Türkistan, s.456. 180 Mehmet Ali Çakmak, “Moğol Đstilası Ve Harzemsahlar Đmparatorluğu’nun Yıkılısı”, Türkler, C.4, Yeni Türkiye Yayınları, s.908. 181 Özkan İzgi, “ Harzemsah ve Moğolların İlk Karsılasmaları Ve Otrar Hadisesi”, Türk Kültürü Arastırmaları Enstitüsü, S.170, 1970, s.93. 182 Nesevi, Celaleddin Harzemsah, Tercüme: Necip Asım, İstanbul 1934, s.29; Grousset, Bozkır İmparatorluğu Tarihi, s.233. 183 Jean-Paul Roux, MoğolİĐmparatorluğu Tarihi,(Çeviren Aykut Kazancıgil- Ayse Berket), Kabalcı Yayınevi, İstanbul 2001, s.174. 184 Bu konu hakkında bakınız: Cüveyni I, ss.135–136; Moğolların Gizli Tarihine Göre Cengiz Han, Terc. Ahmet Temir, Ankara 1989, s.174; Harold Lamb, Cengiz Han’ın Liderlik Sırları, terc. Cem Erçin, 1992, s.105; Rene Grousset, Cihan Fatihi Cengiz Han, terc. İzzet Tanju, İstanbul 2001, Nazile Abbaslı, Cengiz Han, Đstanbul 2001, ss.123–129; Osman Turan, “ Cingiz Han Adı Hakkında”, Belleten, V/19–20, 1941, ss.262–263; Ahmet Temir, Cengiz Han, Ankara 1989, ss.64–71; Barthold, “ Cengiz Han”, İslam Ansiklopedisi, C.III, ss.91–100; Kafesoğlu, “ Türk Tarihinde Moğollar ve Cengiz Han Meselesi”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, VIII/8, ss.105–136. * Otrar, Seyhun Nehri’nin sağ yakasında Aris kolunun biraz güneyinde eski bir kasabadır. Cengiz istilası sırasında oynadığı rolden ötürü hazin bir nam bırakmıstır.( İbn Batuta,Đbn Batuta’nın Seyahatnamesi I, s.550.) beraberinde birçok devletin kaderini de değistirecektir. Buna sebep olan olay ise Otrar * olayıdır. 1218 yılında 450 kisiden olusan kafile, Ömer Hoca Utrari baskanlığında, Hamal Maraghi, Buharalı Fakhrad din Dizaki ve Amin Adin Hasavi’den olusan185 ticaret kervanıyla, Harzemsahlar’ın sınır sehri olan Otrar’a geldiği zaman bir vali tarafından durduruldu. “ Otrar Valisi, Terken Hatun’un akrabası, Nesevi’ye göre Sultan’ın dayızadesi, Ebu’l Gazi’ye Terken Hatun’un amcasının oğlu, Gayır (veya Kayır) han lakabını tasıyan Yınal ( İnal ) veya Đnalcık* idi.186 Vali gelen kafileyi katletti, ganimetlere el koydu. Bunun sebebi, gelen kafilenin içinde bulunan bir Hintlinin, Gayır Han’a laubalice hareketlerinin valiyi kızdırmasıydı. Bunun üzerine vali, kafileyi katletti ve bunu sultana bildirdi. Sultan bunu hiç düsünmeden onların öldürülmesine ve mallarının el konulmasına izin verdi.187 Ancak Nesevi, Đnal’ın bunların mallarına el koymaya kararlı olduğu için bunları tutuklattırdığı ve sultan’a “ Bu adamlar buraya tacir kıyafetleriyle geldiler. Fakat bunların hiçte tüccar değildirler. Bunlar bilakis kendi islerine lazım olmayan seyleri öğrenmek isteyen hafiyelerdir” diye mektup yazar, Sultan da bu duyunca derhal onları hapsettirir.188 Ancak bu tutuklananlar daha sonra katledildiler. Kaçarak kurtulan bir kisinin Cengiz’e haber vermesiyle Cengiz, Alaaddin’e bir heyet gönderir ve Gayır Han’ın teslimini ister. Ancak bu kabul edilmeyince harp hazırlıklarına baslandı. Aslında Harzemsah, Moğollardan çekiniyor olmasına rağmen, valisini teslim etmemistir. Nesevi söyle diyor: “… böyle bir talebi yerine getirmesi mümkün değildi, zira ordusunun çoğunluğu ve baslıca kumandanları Đnal’ın kabilesindendi ve bunlar devlete tahakküm ediyorlardı”189 Bilindiği gibi Kanglılar’ın Harzemsahlar’ın hizmetine girmesi 12 yy. son çeyreğinde, Sultan Tekis zamanında baslamıstı. Bunun önemi, Kanglılar’ın, Sultan Muhammed döneminde Harzemsahlar’ın hizmetine girmesidir. Terken hatun’un etkisiyle ve ordu içindeki basarılarıyla ön plana çıkan Kanglılar, büyük mevkilere kadar gelmislerdi.İste Otrar olayında ki Kayır unvanlı İnalcık’ta bu komutanlardandı.190 Muhammed Terken Hatun’u 185 Đzgi, “ Otrar Hadisesi”, s.95; Runciman, III, s.209. *İnalcuk: Çağatay Türkçesinde İnal “Seyhzade” manasına gelir. Bu kelime unvan olabileceği gibi adda olabilir. Gayır: Türkmence olan bu kelime “Kudretli” manasına gelir. 186 Kafesoğlu, Harzemsahlar Devleti Tarihi, s.240. 187 Cüveyni, Tarih-i Cihangüsa, C.I, s.137; Kafesoğlu, Harzemsahlar Devleti Tarihi, s.241; Đzgi, “ Otrar Hadisesi”, s.97; Köprülü, “ Harzemsahlar”, s.274. 188 Nesevi, Celaleddin Harzemsah, s.29. 189 Kafesoğlu, Harzemsahlar Devleti Tarihi, ss.242- 243. 190 Osman Yorulmaz, “Harzemsah Kanglılar’ı /Kanklıları Etkileri, rolleri ve akıbetleri”, Türk Dünyası Arastırmaları, S.162, Haziran 2006, s.159.Nesevi ona Yinal Han demektedir. Cüveyni’ye göre Gayır Han. Hatta Cüveyni, Gayır Han ismini Türkan Hatun’un akrabalığına bağlayarak “ Sultan’ın annesi Türkan Hatunla olan akrabalığı dolayısıyla ona Gayır Han da diyorlardı” demekte. Nesevi bu akrabalığı açarak, ve Kanglıları karsısına almamak için, Cengiz’in istediği bu komutanı ona teslim etmemisti. Aslında Otrar’da sadece yabancı tüccarlar öldürülmüs olmuyordu bu tüccarlar müslümandı ve Harzemsahlar onları katletmekle manevi bünyelerinde büyük bir yara açmıs oluyorlardı. Bu durumda Cengiz Han, İslam’ın en büyük düsmanlarından Güçlük’ü ortadan kaldırıp Müslümanların koruyucusu durumunda olurken, doğunun en büyük İslam imparatorluğun sahibi Sultan Muhammed, dindaslarının hukukunu çiğniyor, hatta onları öldürtüyordu. Ayrıca, kaynakların katliam olarak nitelendirdikleri bu olayın sebebi, İnalcık’ın mal hırsıydı.191 İslam tarihçilerinin verdikleri bilgilere göre Moğol ordusu 130 binden asağı değildi, Harzemsah kuvvetleri ise 150 binden fazlaydı. Ancak bu rakamların mübalağa payları da göz önünde bulundurmalıdır.192 Moğol kuvvetleri Harzem ordusundan sayıca az fakat çok daha fazla disiplinli ve ahenkli bir “ Kurmay Heyeti”ne sahipti.193 Savas stratejisi olarak sultanın oğlu Celaleddin’in ısrarla desteklediği plan kabul görmedi. Sultanın kumandanlarının tezi ise düsman serbestçe ilerlemeli, Maveraünnehir’i geçip dağlar ve boğazlar mıntıkasına girdiği vakit bütün geçit noktaları tutularak araziye yabancı olan hasımları ağır bir darbeyle yok edilecekti. Ancak sonuç olarak Sultan, meydan muharebesiyle değil garnizonlarla bu isi yapacaktı.194 Alaeddin’in bu yanlıs kararı almasının önemli sebebi vardı. Annesi Terken Hatun’a ve ona bağlı komutanlara sadakat açısından güvenmediği içindi. Ordusunu bir arada tutup vurus kabiliyetinden yararlanmak yerine, parçalara bölme yanlıslığına düsmüstü. Kuvvetlerini büyük sehir ve kalelere bölerek tertip alan Harzem ordusu, Moğollar karsısında kısa zamanda pes ederek, yer yer kahramanca savunmalar yapsalar da, devletin ve İslam âleminin çöküsüne engel olamadılar. Moğollar Harzemsahlar’ı büyük bir yenilgiye uğrattı. Barçınlığkent, Esnas, Cend, Senirkent, Benakent, Hocent alındı. Buhara gibi diğer yerlerde büyük bir katliamla ele geçirildi.195 Kurtulan bir Buhara’nın sözleri olanları özetleyecek niteliktedir: “ Moğollar valinin Türkan sultanın erkek kardesinin oğlu, yani yeğeni oldığunu belirtiyor. Bu bilgilerden hareketle Gayır’ın yeğeni analmında kullanıldığı sonucuna varılabilir. Cengiz ve Hülagu Mezalimi adı altında müstakil bir eser yazan Tahirü’l- Mevlevi ise Çağatay lügatının kaynak göstererek Đnalcık’ın seyhzade, bey, derebeyi anlamına geldiğini ifade eder. Yine bu sayfada bir yerde Đnalcık’ın Harezmsah’ın dayısı olduğunu söyler. Bkz. Ahmet Özdemir, Moğol İstilası ve Abbasi Devletinin Yıkılısı, iz yayıncılık, İstanbul 2005, s.137. 191 Yazıcı, Türk Đslam Devletleri Tarihi, s.363. 192 Kafesoğlu, Harzemsahlar Devleti Tarihi, s.248; Merçil, Đlk Müslüman Türk Devletleri, s.193; Yorulmaz “ Harzemsah Kanglıları”, s.169. 193 Grousset, Bozkır İmparatorluğu Tarihi, ss. 233. 194 Kafesoğlu, Harzemsahlar Devleti Tarihi, ss. 249–250. 195Cüveyni, Tarih-i Cihangüsa, C.I, s.139–142; Kafesoğlu, Harzemsahlar Devleti Tarihi, ss. 253–268. yıktılar, yaktılar, öldürdüler ve gittiler.”196 Böylece dönemin en büyük ticaret merkezi, en büyük Türk İslam devleti baskenti, abideleriyle, kütüphaneleri ve medreseleriyle ortadan kaldırıldı. Rene Grosset ise kitabında Harzemsahlar hakkında söyle yazmaktadır. “Gerçekte, tarihçilerin ifadesinin aksine Cengiz Han’ın istilası sırasında bir Harzem imparatorluğu yoktu, Onun yerine her türlü devlet teskilatından mahrum bir imparatorluk hücresi tomurcuğu vardı. Yoksa Kuzey Çin’de ki Krallığı gibi bir imparatorluk olsaydı Cengiz Han’ın isi daha zor olurdu…”197 Alaaddin, Irak’a oğlu Rükneddin’in yanına oradan da Tus’a kaçarak Moğollardan kurtulmaya çalısır. Son olarak Devlet abat civarında ki muharebede Moğolların elinden kurtulan Alaaddin Abiskun’da küçük bir adaya kaçar ve burada hastalanarak ölür.198 Terken Hatun ve bir kısım ailesi ise bir süre sonra Moğollar tarafından esir alınır. ANADOLU SELÇUKLU DEVLETİ İLE |
