12 nisan 1967 günü rahmete kavuşan ismail hâmi danişmend, osmanlı tarihini şu bölümlere ayırmıştır; daha doğrusu `izahlı osmanlı tarihi kronolojisi`ni telif ederken 4 cilt tutan bu eserin herbir cildine ayrılan vukûâtın tasnifini şu suretle açıklamıştır:

1- birinci cilt, osman gazi`nin en kuvvetli rivayete nazaran doğum tarihi sayılan 1258 senesinden ikinci bayezid`in sukutuna tesadüf eden 1512 tarihine kadar 254 senelik uzun bir devre aittir.. fakat bu ilk devirde osman gazi`nin 1258 tarihine müsadif sayılan doğumundan ertuğrul gazi`nin en kuvvetli rivayete nazaran 1281 tarihine tesadüf eden ölümüne kadar geçmiş 23 senelik fâsıla osmanlı tarihinden evvelki zamanlara ait olmak itibariyle meskût (sessiz) geçildikten başka, ertuğrul bey`in ölümünden itibaren tarih sahnesine çıkan osman gazi`ye ait vukûât seneleri arasında da uzunca fasılalar bulunduğu ve hattâ bu gibi fasılalara daha sonraları da tesadüf edilmekte olduğu için, bu birinci cilt hakikatte ancak iki asırlık vukûâtı ihtiva ediyor demektir..

2- ikinci cilt 1512 senesinden 1574 tarihine kadar yalnız 62 senelik bir devre aittir: yavuz`la kanuni`nin büyük ve parlak fütuhatıyle ikinci selim zamanında kıbrıs`la tunus`un fethine tesadüf eden bu kısa devir hem ihtiva ettiği vukûâtın, hem bu vukûâta ait tafsilâtın ehemmiyeti bakımından osmanlı tarihinin en mühim devrini teşkil ettiği için, ikinci cilt yalnız buna hasredilmiştir.. bu suretle ilk iki ciltte osmanlı tarihinin takriben (yaklaşık olarak) ilk üç asrı gözden geçirilmiş ve 1924 tarihinde hilâfetin ilgasına kadar geçen son üç buçuk asırlık devir de diğer iki cilde (3 ve 4) ayrılmıştır.. her cildin sonu, bir saltanat devrinin sonuna tesadüf etmektedir..

herhangibir vak`anın hangi tarihte vukûageldiğini derhal bulabilmek için her cildin sonundaki coğrafî ve tarihî isim cedvelleriyle tahlîlî fihristlere bakmak kâfidir.. bundan başka, gene her cildin sonuna o cildin ihtiva ettiği devre ait `veziriâzamlar`, `şeyhülislâmlar`, `kapdanıderyalar`, `defterdarlar` ve `reisülküttaplar` için de birer izahlı cetvel ilâve edilmiştir.. sıra numaralarıyle tertibedilen bu cetvellerde alâkadarların tayin, azil ve ölüm tarihleriyle memuriyet müddetleri, milliyetleri ve şahsiyetleri de gözden geçirilmektedir..

mehazlarımızı (dayanılan kaynakları) son cildin sonundaki (bibliyografya) kısmında göstermekle iktifa ettik.. her rakam başına birkaç mehaz zikrederek, her tarih rakamını tevsiketmeğe esasen lüzum olmadığı kanaatindeyiz.. mehazlarımızı yalnız bibliyoğrafyamızda zikretmekle iktifa edişimiz işte bundan dolayıdır.. bununla beraber, rivayetlerin mukayesesi veyahut bazı mühim fıkraların aynen iktibası gibi vaziyetlerde `mehaz zikri` ihmal edilmemiştir: bunlar son cildin sonundaki umumî bibliyografyadan ayrı olarak her cildin sonundaki `kitaplar ve müellifler` endeksinde ayrıca gösterilmiştir.. tabiî bu endeksler o cildin umumî bibliyoğrafyası demek değildir..

* * *

geçenlerde hayatından bahsettiğimiz büyük tarihçi ismail hâmi danişmend`in büyük eseri `izahlı osmanlı tarihi kronolojisi`nin başına yazdığı önsözden aldığımız bu izahat, eserin ciddiyeti ve ilmî değeri hakkında yeterli bir bilgi ve kanaat verecek evsaftadır..

değerli tarihçinin diğer bazı eserleri arasında şu kitaplar da bulunmaktadır:

(fransızca-türkçe büyük dil klavuzu), (garb menbalarına göre eski türk seciye ve ahlâkı), (garb ilminin kur`anıkerim hayranlığı), (tarihî hakikatler), (türkler ve müslümanlık), (istanbul fethinin insanî ve medenî kıymeti)

osmanlı tarihinin gerek türk ve avrupa tarihi, gerekse medeniyet tarihi bakımından ehemmiyeti, hertürlü izahtan varestedir.. ismail hâmi danişmend de bu tarihi en iyi tasnif etmiş ve manâlandırmış tarihçilerden birisi ve başlıcasıdır..

http://www.yenisafak.com.tr/yazarlar/?t=20.04.2009&y=OsmanAkkusak