Tarihin kaydettiği en uzun ömürlü devletlerin başında gelen Osmanlı’nın¸ sergilediği bu başarının/mucizenin altında yatan sırları¸ ilmî-tarihî gerçekliğe uygun bir sıhhat içerisinde çözmek için evvela¸ Osmanlı’nın kutlu doğumunda ve temellerinin sağlam atılmasında etkili olan manevî dinamiklerin ve özellikle de “tasavvufî faktörlerin” dikkatli bir biçimde incelenmesi ve idrak edilmesi gerekmektedir. Osmanlı Devleti¸ cemiyet ve devlet hayatının esasını oluşturmada ve kurduğu medeniyeti sağlam dinî-dünyevî köklere dayandırmada ve hasılı devlet şuuru ve millet birliğinin teşekkülünde¸ pek çok manevî önderin kıvama erdirdiği tasavvufî ruh ve anlayıştan beslenmiştir. Hiçbir İslâm devletinde¸ bütün ilim¸ din ve tasavvuf mensubunun¸ bir devletin kuruluşunda bu denli rol oynadığı ve tarikatlar arasında sağlam bir ahenk vücuda getirip¸ hepsini İslâm davası uğrunda Osmanlılar kadar birleştirdiği bekli de bu ölçüde görülmemiştir.
Manevî Kurucu Edebali ve Osman Gazi
Osman Gazi’nin yetişmesi¸ manevî kemâle ermesinde en fazla hissedar olanların başında¸ birçok vakfı¸ malı ve müridi olan Ahi Şeyhi Edebali geliyordu. Aşık Paşazâde¸ Edebali ile Osman Gazi arasındaki ilişki hakkında şu bilgiyi aktarır: “Osman Gazi niyaz etti ve bir an ağladı. Uyku galip oldu¸ yattı uyudu. Gördü ki bir aziz Şeyh vardı; hayli kerameti görünür olmuştu ve hepsi halkın itibar ettiği idi. Dünyası¸ nimeti ve davası çoktu. Ve ışık sahibi ve âlimdi. Her zaman misafirhanesi boş olmazdı. Osman ki¸ bu dervişe konuk olurdu.”
Şeyh Edebali’nin sohbet ve ziyaretlerine düzenli bir biçimde devam eden Osman Gazi¸ zamanla ahirete meyli ziyade¸ haramlardan son derece kaçınan¸ güzel ahlâkı¸ yiğitliği ve olgun davranışlarıyla çevresinin takdirini kazanıp gönüllerini fetheden salih bir zat haline gelmişti. Yine bir gece Şeyh Edebali’nin Bilecik’teki tekkesine misafir olmuş¸ odanın duvarında asılı olan Kur’an-ı Kerim’e sonsuz hürmet ve edebinden ayaklarını uzatıp yatmaktan haya ederek sabaha kadar huşu içerisinde oturmayı tercih etmişti. Bu¸ onun imanının kuvvetine¸ itikadının sıhhatine hüccetti. Ve o “ulu devletin” müjdesine¸ Edebali’nin o ulu tekkesinde gördüğü bir rüyada şöyle nâil olmuştu: “Madem sen benim kelâmıma hürmet eyledin; ben de seni¸ senin evladını¸ bağlılarını âlemde aziz ve kerim kılacak¸ kıyamete kadar sürecek bir ulu devlet verdim!..”
Henüz 23 yaşında beyliği babasından devraldığında Osman Gazi’nin etrafında¸ Bizans’a karşı “gaza ülküsünü” bayraklaştırdığından ötürü adeta bir mıknatıs gibi sayısız ulema¸ şeyh¸ “delişmen tabiatlı” derviş¸ alperen¸ abdal toplanmış; Anadolu’nun farklı köşelerinden koşup onun “i’lâ-yı kelimetullah davası” uğrunda çarpışmaya koyulmuşlardı. Çevresi¸ Hacı Bektaş-ı Velî¸ Ahi Evran¸ Şeyh Edebali¸ Şeyh Mahmud¸ Ahi Şemsüddin¸ Dursun Fakih¸ Kasım Karahisarî¸ Şeyh Muhlis Karamanî¸ Aşık Paşa ve Elvan Çelebi gibi iman¸ ilim ve irfan ehli kişilerle¸ evliyadan şahsiyetlerle dolup taşmıştı. Bu yüzden Osman Gazi’ye¸ gaza düşüncesine olan hizmet ve gayretlerinden dolayı “Fahrü’d-din” (Dinin övüncü) unvanı layık görülmüş¸ “gazilik kılıcı” da bizzat Şeyh Edebali tarafından kuşandırılmıştı.
Ahilik/Fütüvvet Ruhu ve Gazâ Ülküsü
Temeli; cömertlik¸ mertlik¸ cesaret¸ kahramanlık¸ alçak gönüllülük¸ yumuşaklık¸ ilim¸ şefkat¸ hoşgörü¸ sevgi¸ insanlık ve fedakârlık gibi faziletleri bünyesinde toplayan “fütüvvet (yiğitlik) ruhunun” Anadolu’ya gelen temsilcileri olan Ahileri karşılarında gören Bizans ahalisi ve tekfurların (valiler)¸ onlara kısa müddet içinde gönülden teslim olmaktan başka çareleri kalmamıştı. Burada¸ “Ahilerin”¸ Osman Gazi ve davasına verdikleri maddî ve manevî yardımın altını bilhassa çizmek lazım. Ahiler¸ Osman Gazi’nin¸ Edebali’nin kızını almış olmasının da etkisiyle tüm askerî¸ siyasî¸ idarî ve sosyal birikim¸ tecrübe ve dinamizmlerini Osmanlı’nın kuruluş ve gelişmesi uğrunda sarf etmişlerdir. Osman ve Orhan Gazi etrafında kümelenen¸ savaşta ve barışta hazır kuvvet olarak devlet hizmetinde bulunan bütün Ahi mensupları¸ pek çok fetihte daima ön saflarda yer almış¸ fedakârca çarpışmışlardır.
Öyle ki¸ Osman Gazi’nin bir tarafında İslâm fıkhına hâkimiyetiyle Dursun Fakih dururken¸ öbür tarafında da derin tasavvufî idrak ve terbiyesi ile Şeyh Edebali boy gösteriyordu. Bundan dolayı bilhassa Edebali¸ devletin “manevî kurucusu” ve “ilk müftüsü” mevkiini hak etmişti. Osman Gazi¸ Bozüyük’teki iki köyü¸ Şeyhinin emir ve hizmetine bağışlamış; ayrıca¸ Bilecik ve çevresinin mahsulünü ailesinin geçimine ayırmış ve onu yönetici tayin etmişti. Edebali böylece¸ hem kendisine emanet edilen beylik ailesinin bakımını¸ hem de Bilecik kalesinin hakimliğini üstlenmişti. Şeyh Edebali’nin Osman Gâzi yanındaki emsalsiz mevkiine Halil İnalcık şöyle değinmekte: “Edebali¸ çok nüfuzlu bir şeyhtir. Hukukî işlerde kendisine başvuruluyor. Devlete o destek veriyor. Mesel⸠Cizye nasıl alınacak¸ onlara bir müşavir gibi yardım ediyor. Hanedan¸ onunla ilişki kurarak halk üzerindeki nüfuzunu artırıyor. Osman Gazi ona hürmet ediyor.”
Yaptırdığı zaviyede gelene gidene hizmeti şiar edinen¸ misafirhanesi ziyaretçilerle dolup taşan¸ çevresindekilere “toprağa bağlanın¸ suyu israf etmeyin¸ ilim sahiplerini gözetin¸ ağaç dikin” şeklinde nasihatlerde bulunan Şeyh Edebali¸ Anadolu’da benzerleri arasında yalnız değildi. Etrafında işçi¸ çiftçi¸ zanaatkâr ve askerlerden oluşan müritleri ile Turgut Alp’ler¸ Konur Alp’ler¸ Akçakoca’lar ve her köyde kurdukları zaviyeleriyle¸ içtimaî hayatın aklî ve ruhî dinamizmine yön veren Ahiler¸ bir yandan cemiyette cihat ruhunu kuvvetlendirirken diğer yandan da¸ sahip oldukları manevî nüfuz ile içtimaî hayatı imar eden ve canlandıran birer otorite durumundaydılar.
Orhan Gazi’den “Ahi Reisi” Hüdâvendigâr’a
Orhan Bey de¸ babasının yolundan giderek¸ Mevlana Sinan¸ Dursun Fakih¸ Davud-i Kayserî ve Tâcü’d-Din Kürdî gibi sufî ve âlimler; Abdal Murad¸ Abdal Musa¸ Geyikli Baba gibi dervişleri çevresinde toplamış ve ehemmiyetli mevkilere getirmişti. Mesela Geyikli Baba¸ Bursa’nın fethinde geyiği üzerinde altmış okkalık kılıçla harp etmiş evliyâullahtan bir mürşit idi. (Bursa’lı İsmail Beliğ’in kaydettiğine göre¸ 40 Horasan Ereni fetihten önce Bursa’ya gelerek şehri “manevî kuşatma” altına almışlardı. Bursa’nın fethinin 1326’da¸ evliyanın himmet ve açık kerametiyle vücuda geldiği erbabının malûmu olan bir husustu.) Hatta¸ “Ne gelsin¸ ne geleyim” demesine rağmen Orhan Gâzi’nin ısrarlı davetlerine daha fazla dayanamamış ve saraya teşrif etmişti. Gelir gelmez de saray kapısının önüne bir çınar ağacı dikmiş ve şöyle dua etmişti: “Teberrükümüz oldukça dervişlerin duası makbuldür.” Orhan Bey¸ zaman zaman ziyaretine gidip¸ dua ve manevî yardımlarını talep ediyor; Geyikli Baba da diğer kâmil mürşitler gibi¸ halkın işlerini görmenin ve adaleti hakkaniyetle dağıtmanın kutsî bir hizmet olduğunu nasihat ediyordu: “Tahtınız¸ Kâbe’nin nuruna¸ feyiz ve bereketine mazhardır. Dualarımız gece-gündüz size yöneliktir ve devamlı şekilde şerefle yükselen devletinizle beraberdir.”
Orhan Bey’in vefat etmesiyle birlikte¸ devlet işlerinde nüfuzlu Ahilerin kararıyla Murad Hüdâvendigâr Bursa’ya davet edilerek hükümdar ilan edilmiş ve onun zamanında da derviş¸ gazi ve Ahilerin tesirleri devam etmiştir. Hatta I. Murad¸ Ahiliğini ve “Ahilerin Reisi” pozisyonunda olduğunu¸ 1366’da Malkara’da yaptırdığı zaviyedeki vakfiyeye açıkça şöyle yazdırmıştı: “Ahilerimden kuşandığım kuşağı Ahi Musa’ya kendi elimle kuşatıp¸ Malkara’da Ahi diktim.” Murad Hüdâvendigâr¸ inşa ettirdiği başka bir zaviyenin hitâbesine de ismini “Ahi Murad” olarak nakşettirmişti.
Kurucu Sûfiler ve Eşsiz Hizmetleri
Görüldüğü üzere Osmanlı¸ kuruluşundan yıkılışına kadar İslâm’a ve tasavvufa hürmet ve hizmette kusur etmemiş; şeyhlik makamındakilerin gittiği yolun sağlamlık ve doğruluğunu hiçbir zaman göz ardı etmemiştir. Fetih için her sefere çıkışında mutlaka güzergâh üzerindeki tekke¸ zaviye¸ türbe ve mezarları ziyaret etmiş¸ onların manevî rehberlik ve desteğine sığınmıştır. Her şehirde¸ sultanların kabirlerine komşu olan Edebaliler¸ Somuncu Babalar¸ Emir Sultanlar¸ Helvacı Babalar¸ Yazmacı Babalar¸ Geyikli Babalar¸ Akşemseddinler¸ Molla Hüsrevler¸ Güraniler¸ Kemal Paşalar¸ Hasan Canlar¸ Hoca Efendiler¸ Horasan Erenleri¸ binlerce Gaziler bu hakikatin en güzel bir nişanıdır.
Öte yandan¸ fetihler sırasında ve sonrasında gördükleri hizmetler Gazi Dervişlerin ve Tarikat Şeyhlerinin devlet üzerinde hatırı sayılır bir yer edinmelerini sağlamıştı. Osmanlı Devleti’nin kuruluşu ve müesseseleşme sürecinde tarikatların ve tekkelerin; Ahilerin ve Türkmen Babaların siyasî¸ askerî ve idarî katkısı yabana atılamayacak kadar büyük olmuştu. II. Murad’a kadar hemen hemen bütün Osmanlı vezirleri Ahilerdendi ve diğer tasavvuf önderleriyle beraber¸ Bey/Hükümdar seçiminde söz sahibiydiler.
Osman¸ Orhan ve Murad Gazi’nin yanında; Ahi Evran¸ Ahi Hasan¸ Samsa Çavuş¸ Akça Koca¸ Konur Alp¸ Turgut Alp¸ Aykut Alp¸ Gündüz Bey¸ Hasan Alp¸ Kara Mürsel¸ Taz Ali¸ Gazi Abdurrahman¸ Akbaş¸ Mahmut Alp¸ Karaoğlan¸ Kara Tekin¸ Şeyh Mahmud¸ Saltuk Alp¸ Çandarlı Mevlana Halil¸ Aydoğdu¸ Alâeddin Paşa¸ Nizâmeddin Ahmed Paşa¸ Hacı Paşa¸ Sinânüddin Yusuf Paşa gibi Alperenler ve Alptekinler hep başköşede yer almışlardı. Tabii Osmanlı da¸ devletin kuruluşu¸ güçlenmesi ve büyümesine katkıda bulunan¸ bu gazi beylerin¸ şeyh ve dervişlerin hizmetlerine karşı¸ onlara zaviyeler açıp¸ köyler bağışlamaktan geri durmamıştı.
Bütün bunlardan Osmanlı Devleti’nin¸ ehl-i sünnet inanışı ve tasavvufî esasları memleket sathında hakim kılmaya özel bir önem verdiği sarih bir biçimde anlaşılmaktadır. Bu noktada Fuat Köprülü¸ bazı büyük sufilerin nüfuzuyla Anadolu’ya Halvetîlik tarikatının getirildiğini belirtirken; Rufailik¸ Kadirilik¸ Nakşibendilik ve Mevlevîlik gibi Sünnî tarikatların erken dönemde Osmanlı topraklarında faal olduklarını vurgulamıştır. Osmanlı’nın kuruluşunda¸ Celâlü’ddin-i Rumî ve “Mevlevîlik’i” de zikretmek gerekir; zira Kayseri¸ Konya¸ Kütahya¸ Aydın hattı Mevlevilerin nüfuzu altındaydı. Son olarak¸ binlerce müridiyle Sarı Saltuk ve halifesi Barak Baba¸ Horasanlı Tabduk Emre ile Azerbaycanlı Geyikli Baba’yı da¸ batı uçlarında siyasî hayatın istikrar kazanması istikametindeki önemli hizmetlerinden dolayı yâd etmeden geçemeyiz.