lerini teşkil etmişti. Harbin en büyük acı neticesi ise Türkiyenin Galip Devletlerinin merhametlerine bırakılması oldu. Halbuki bu Dev­letlerin, bilhassa İngiltere'nin asla "merhamet" edeceği yoktu. Ma­mafih bu feci durumda tek bir teselli ciheti vardı; o da: Türkiye'nin en büyük düşmanı sayılan Çarlık Rusya'sı -Galip düşmanları safında olmayışı idi; Anadolu'yu tehdid edecek Çarhk-Rus kuvvederinden artık eser kalmamıştı.

Türkiye'nin harpten maÄŸlup çıkması üzerine türlü görüşler öne sürülmüş ve bunun sebepleri izah edilmek istenmiÅŸtir.¹ Bu hususta, tabiatiyle en birinci âmil, Türkiye'nin kaderini baÄŸlamış olduÄŸu Almanya'nın maÄŸlup oluÅŸudur. Çünkü Harbin kat'î neticesinin Batı cephesinde ahnacağı aÅŸikârdı. Türkiye, Harbin sonunda maÄŸlup vazi­yette olsa dahi, Alman zaferi tahakkuk ettiÄŸi takdirde Türkiye'nin elinden giden yerleri geri alacağı da muhakkaktı. Maalesef, Harp Almanyanın ve dolayısiyle Türkiye'nin de maÄŸlubiyetiyle neticelendi.

Türkiyenin Birinci Dünya Savaşındaki durumundan bahsedilirken dost ve düşmanın ittifak ettiği şu nokta vardır: Cephedeki Türk asker­leri, nefer ve zabitleri tam manasıyle vazifelerini yapmışlar ve kahra­manca savaş etmişlerdi; dolayısiyle Türkiye'nin askerî şerefi tamamiyle korunmuştu. Hele Çanakkale'nin müdafaası ve müstevlilerin denize atılmaları, tarihin kaydettiği en büyük kahramanlıklar arasında yer al­mıştır. Harbin tam arefesinde Enver Paşa tarafından "gençleştirilen" ve yeni baştan teşkilâtlandırılan Türk Ordusunda, başta Mustafa Kemal olmak üzere birçok kabiliyetli ve vatanperver genç kuman­danların vazife almış bulunmaları -Türk Ordusunun cephelerdeki savaşlarda hem kahramanca dövüşmeleri hem de bütün yoksulluklara rağmen dört yıl gibi uzun bir zaman dayanmalarında en mühim âmil teşkil etmiştir.

katen, Harbe, meselâ, 1918 Martında veya daha geç girilse idi, askerî gelişmelerin başka istikamet alması mümkün olabilirdi. Fakat, tarihî olaylar "olsaydı" ya göre değil, "oldu"ya göre mütalâa edildiğinden bu yoldaki bütün mülâhaza ve mütalâların değeri yoktur. Orta da şu acı hakikatler bulunuyor: Türkiye 1914 yılı 29 Ekiminde Harbe gir­miş, ve, maalesef, Harpten mağlup olarak çıkmışür.

Harbin sevk ve idaresinde büyük hatalar işlenmiş olduğu da bir hakikattir. Sonsuz bir heyecan ve cesaret sahibi olan Enver Paşa, "Başkumandan (yani Sultan'ın) vekili" ve Harbiye nazırı sıfatıyle askerî hareketlerin hepsinden sorumlu idi. Bütün hareketler onun planlan emri ve tasvibi ile yapılmakta idi. Nitekim Sarıkamış, ve daha sonraki bütün taarruzlar onun emriyle yerine getirmiş ve Sarıkamış harekâtında kumandayı bizzat eline almıştı. Sarıkamış ve ondan son­raki Kafkas cephesindeki başarısızlıkla ve büyük kayıplarla biten taarruzlar, belki de, lüzumsuz yere yapılmıştı. Türk kuvvetlerinin bu­ralarda müdafaa harbi ile yetinmeleri gerekirdi. Ayni mütalâa Süveyş kanalı harekâtı için de varittir. Harp esnasında Türk kuvvetlerine düşen vazife ise, mümkün mertebe çok düşman askerini celbetmek ve cephelere bağlamaktı; bununla Batı cephesinde Almanlara karşı mukavemet kuvveti azalmış olacaktı. Nitekim Türk ordusu bu vazifeyi tamamiyle yapmış ve 1,5 milyona yakın düşman kuvvetlerini bağla mıştı. Bu suretle, Türkiye Almanya'ya karşı vazifesini fazlasiyle yerine getirmişti.

Harbin Türkiye bakımından en kazançlı neticelerden biri, şüphesiz Rusya'mn harp dışı edilmesi idi; bu hususta en büyük rolü Alman darbeleri, büyük Alman zaferleri ovmadılar; fakat Çanak- kaledeki Türk zaferi sonunda İtilâf Devletlerinin Rusya'ya yapa­cakları yardım, tahakkuk ettirilmemek suretiyle, Rusya'daki yenilgi­lerin İhtilâle götürdüğü her kes tarafından kabul edilmektedir. Bu suretle Rusya'da İhtilâl çıkmasında Türk mukavemetinin de rolü büyüktür. Türkiye'nin kaybolan bir Harpten ve "Mondros Mütarekesi" ile mukadderatını gaddar galip Devletlerin keyfine tesliminde sonra, "Türkiye Harbe girmemeli idi, tarafsız kalmalı idi" kabilinden iddi­alarda bulunmak kadar kolay bir şey yoktur. Yukarda da belirtildiği gibi, 1914 te Türkiye'nin Harbe sürüklenmesi daha evvelki gidişat vc bazı tesadüflerin bir neticesidir. Bu mesele üzerinde mütalâa yürütülürken, o devirdeki bütün şartlar ve bilhassa Türk ordusunun genç zabitleri ve geniş halk kitlesi arasında hüküm süren ruh haleti de dikkat nazarına alınmalıdır. Enver Paşa'nın Harbe girişte hissesi