1258 de Moğollar Bağdad’ı ele geçirdiler.Böylece Abbasi halifelik devleti son buldu.Moğollara karşı bir şey yapamayan Abbasi halifelik hanedanı canlarını zor kurtarıp kaçtılar.

Aynı dönemlerde Mısırda Eyyubiler Devleti yerine ,İzzeddin Aybeg önderliğinde Kıpçak Türklerinin kurduğu Memluk Devleti yerleşmeye çalışıyordu. Bazı Eyyubi prensleri Mısır ve Kahire yi (Fustat) geri alma hayalleri kuruyorlardı.

Eyyubi prenslerinin gözünde Memlukler köle asıllı oldukları için Mısır da gaspçı durumundaydılar ve çok fazla uzun ömürlü olamazlardı.Fakat talihin ve tarihin Memluklerden yana olduklarını anlatacağımız olaylardan sonra anlayacaklardı.

Memluklerin durumlarını sağlamlaştırmak ve meşruiyetlerini ispat edebilmeleri için bir başarı şarttı.Muhakkak önemli bir iş yapmak zorunda idiler.Devlet ve hükümdarların bu türde başarılara ihtiyaçları olduğu bir gerçektir.Örneğin Fatih Sultan Mehmed’in daha önce de 2 kez tahta çıkmasına rağmen önemli bir başarı gösterememesi nedeniyle indirildiğini ve son tahta çıkışında İstanbul’un Fethini gerçekleştirmek için bu kadar azimli ve kararlı olmasının nedenlerinden birisininde durumunu sağlama almak isteği olduğunu biliyoruz.

Memlukler, muhakkak adlarını duyuracak ,düşmana gözdağı verecek bir başarı elde etmeliydiler.Hatta bu başarı mümkünse o dönemde ortalığı kasıp kavuran Moğollara karşı olursa çok daha iyi olabilirdi.

Bu düşüncelerle Moğollara karşı teslimiyetçi ve pasif kalan Eyyubilere karşı Memlukler daha dirayetli ve mücadeleci bir tavır sergilediler.Sultan Kutuz bu aktif siyaseti Moğolları ‘’Ayn Calut Savaşı’’nda(1260) yenerek taçlandırdı.Böylece Memlukler Mısırda ayakları daha sağlam yere basan bir duruma gelip kendilerini ispat ettikleri  gibi İslam dünyasında da hatırı sayılır bir şöhret edindiler.

Diğer yandan talihin ve tarihin bir diğer cilvesi daha Memluklere yaradı.

1258 de Hülagü’nün son Abbasi halifesi Mustasım Billah’ı idamı ve Bağdad’ın işgalinden sonra yaklaşık 3.5 yıl İslam alemi adını Cuma hutbelerinde okuyacakları bir halifeden yoksun kaldı.Ne zaman ki Memluk hükümdarı Baybars, Abbasi hanedanından gelen Muntansır Billah’ı halife tayin ederek Abbasi Halifeliğine can verdi,o zaman İslam alemi bir halifeye kavuştu.Bu İslam Tarihine çok büyük bir hizmetti.

Baybars Bağdad’ı geri alması için halifenin yanına asker vererek Moğolların üzerine gönderdi.Ancak halife Moğollarla yapılan savaşta şehid oldu.Ancak Baybars halifeden çekindiği için son anda halifenin yanına verdiği kuvvetlerden bir kısmını geri çekmişti.Bu noktada Baybars’ın bu halifeyi ona güvenemediği için harcadığı iddia edilebilir.

Bundan sonra İslam alemi Baybars onun yerine ,Moğollara karşı yapılan savaşta onun halifenin yanında yer alan ve Moğollardan zor bela kurtulan ,Abbasi hanedanı üyesi Ebu’l Kasım’ı atayana kadar yine birkaç ay halifesiz kaldı.Bu birkaç ay içinde Baybars özellikle halifelerin ilerideki konum ve durumlarının ne olacağını düşündü.Görüldüğü gibi tüm karar ve güç Baybars’ın elindeydi ve öyle kalmalıydı.Halifeler bir tehtit oluşturmamalıydı.

Sonunda halifelerin yetki ve konumlarıyla ilgili karara varan Baybars 1261 de büyük ve coşkulu bir tören ile Ebu’l Kasım’ı halife ilan etti.Bu gelişmeler Memluklerin zaten fiilen sahip oldukları Mısır’a meşru olarak sahip çıkmaları ve üstüne üstlük İslam dünyasının savunucusu ve lideri olmaları anlamına geliyordu.

Bu son gelişme ise(Halifeliğe sahip çıkma) Memlukler için hem içerden gelecek tehtitleri önleme de ,hemde dış politikada kullanılabilecek etkin bir müdahale silahı olarak kullanılmıştır.

Abbasi halifeleri Memlukler devrinde hiçbir zaman siyasi yetki alamadılar.Dini liderlikten öte hiçbir anlamaları yoktu.Devlet işlerine karışmaya cüret edip şiddetle cezalandırılan hatta sürgün edilen bir kaçı dışında sessiz sedasız yaşamak durumunda kaldılar.Otorita her daim Türk hükümdarlarındaydı.Memlukler dini ve siyasi yetkileri net çizgilerle birbirinden ayırmışlardı.

Hutbelerde halifenin adının zikredilmesi sadece bu makama duyulan geleneksel bir saygının ifadesiydi.Paralara halifenin adının yazılması ise ilk başlarda izin verilmiş ,kısa bir dönem için geçici bir uygulama olarak kalmıştır.Zira paralarda isim zikredilmesi hükümdarlık alametlerinden birisidir.Bunu düşünen Baybars kısa bir süre sonra bu uygulamayı ileride tehlike oluşumunu ve hak iddialarını ortadan kaldırmak için iptal etmiştir.

Ayrıca Baybars halifeyi kendine çok yakın bir yere aldırmış,din adamları dışında kalan devlet adamlarıyla görüşmelerini de yasaklamıştır.Halifeyi Devlet görüşmelerine dahil etmemiştir.Bunun istisnası Moğollarla yapılan görüşmelerdir ki burada Memlukler Moğollara karşı halifenin Müslümanlar üzerindeki nufuzundan yararlanmak istemişlerdi.

Halifelik genelde babadan oğula yada (daha çok ) kardeşe geçsede Sultanın muhakkak onayı gerekirdi.Bazı veliahtlar Memluk Sultanı kendilerini  onaylamadığı için halife olamamışlardır.

Görüldüğü gibi Memlukler ve Abbasi halifelerinin ilişkileri tamamen siyasi dir.Gücün daima Memluk hükümdarlarında kalmasına çalışılmış ve gerekli tedbirler alınmıştır.

Yine de belirtmek gerekirse, Yavuz Sultan Selim Halifeliği alana kadar ,halifelik Araplar dışında çok fazla etkili olan bir güç değildi.

Son olarak Memluk Sultanları ve Abbasi halifeleri ile ilgili birkaç ilginç not düşelim.

Memluk Sultanı Kalavun’un halife El Hakim ile arasının çok iyi olduğu ve onunla Polo oynadığı bilinmektedir.Bu halife seferlerde de onunla beraber yer alırdı.

Bir notta Hac ile ilgili.Hemde bu çok önemli bir not.Hani Osmanlı halifelerinin neden hacca gitmedikleri sorulur ya kasıtlı bazı kimseler tarafından şunuda belirtelim.Haremeyn’in Memluklere bağlı ve Mısır’ın Kutsal topraklara İstanbul dan çok daha yakın  olmasına rağmen Mısır Abbasi halifelerinden sadece ikisi Hac’ca gitmiştir.Hakim Biemrillah ve Mutezid Billah

 

Tarkan Suçıkar