İzmir fâtihi ve Ege adalarında hakimiyet kurarak ilk Türk Denizci Beyliğini kuran Türk beyidir.Hauatı hakkında bilinenler azdır ve muammalarla doludur. Hakkında bilinenler Bizans İmparatoru I. Aleksios Komnenos'un kızı Anna Komnena'nın kaleme aldığı Alexiada adlı esere dayanır. Burada adının (Gr. Tzakhas -Çakhas - Çakas) şeklinde yazılmış olma­sı, isminin Çaka mı yoksa Çakan mı ol­duğu konusunda tartışmalara yol aç­mıştır. Son yapılan tesbitlere göre bu adın doğru şeklinin Çakan olması gerek­tiği belirtilmiştir. Kendisinden Danişmendname de de bahsedilmektedir.Oğuzların Çavuldur boyuna mensup olan Çaka Bey, Malazgirt Zaferini tâkiben Anadolu’nun fethi işine gönderilen Selçuklu beylerinden birisidir.Çaka Bey ,1078 yılında Bizans’a esir düştü.

İmparator Üçüncü N. Botaniates’in dikkatini çekerek saraya alındı. Burada çok büyük ilgi gördü ve serbestçe hareketlerde bulunmasına izin verildi.Anna Komnena'ya göre Çaka, sarayda Homeros'u okuyup anlayacak kadar Bizans dilini ve Bizans savaş me­totlarını öğrendi. Hatta Bizans tahtına göz diktiği belirtilen Çaka"nın denizcili­ğe önem vermesinin sebebi İstanbul'u ele geçirme planlarına dayandırılmak­tadır.

Ancak onun İstanbul'­dan nasıl ayrıldığı ve İzmir'i hangi tarih­te aldığı kesin olarak bilinmemektedir.

İzmir’de beylik kurarak sınırlarını genişletmek için mücadeleye başladı.

Kutalmışoğlu Süleyman Şah'ın Halep'te ölümü üzerine İznik tahtına hâkim olan Ebü'l-Kâsım ile Bizans'a karşı ortak hareketlerde bulundu; 1086 yılında İzmit'e yap­tığı hücuma donanmasıyla katıldığı gibi Balkanlar'daki Peçenekler'i de kendi saf­larına alıp Bizans'a karşı ortak bir hare­kât planladı. Fakat Selçuklu ümerâsın­dan Porsuk'un İznik'i muhasara etmesi ve Ebü'l-Kasım'ın da Bizans ile anlaş­mak zorunda kalması bu planı bozdu.

İki üç yıl içinde Urla, Çeşme, Sığacık ve Foça’yı zaptederek bu kesimdeki geniş sâhil boyunu sınırları içine aldı. Çaka Beyin hedefi Ege Denizinde hâkimiyeti sağlamaktı. Bu sebepten İzmir ve Efes tersânelerinde, bir kısmı yalnız kürekli, diğer kısmı yelken ve kürekle hareket eden 40 parçadan meydana gelen ilk Türk filosunu kurdu. Filo 1089’da Ege denizine açıldı. Çaka Beyin komutasındaki bu ilk Türk filosu 1090’da Bizans donanmasını Koyunadaları açıklarında mağlub etti.

Ege’deki hâkimiyeti tekrar ele geçirmek için Bizans İmparatoru yeni bir donanma hazırlattı. Gönderdiği donanma, Çaka Bey ile karşılaşmaya cesâret edemeyerek Sakız adasına sığındı. Çaka Bey adayı kuşattı ise de fethe muvaffak olamadı.

Çaka Bey bölgede hâkimiyet sahasını genişletmiş ve Bizans'ın ciddi rakibi ol­muştu. Onun asıl hedefi Gelibolu yarı­madası ve Trakya idi. Bunun için de Bal­kanlar da Bizans'ı uğraştıran Peçenek-ler'le yeniden temasa geçtiği gibi Bizans hizmetinde bulunan Anadolu Türkleri'ni de kendi ordusuna çağırdı. Bu arada muhtemelen 1090 yılında Sakız'ı geri al­mış, Bizans'ın Sicilya ile mücadele halin­de olmasından faydalanarak Sisam ve Rodos'u topraklarına katmıştı. Öte yan­dan Peçenekler'le yaptığı İttifaka İznik hâkimi Ebü'l-Kâsim da katılmıştı. Böy­lece sıkışıp kalan İstanbul 1090-1091 kışında büyük sıkıntı çekti. Bu tehlike­li durum karşısında İmparator Aleksios Kommenos Kumanlar'la anlaştı. Kumanlar Peçeneklere hiç ummadıkları bir anda saldırdılar.1091 Levunion Savaşı ile Peçenekler darmadağın oldular.Çaka Bey ise bir görüşe göre bilinmeyen bir sebepten dolayı Bi­zans'a karşı girişilecek ortak mücade­leye katılmaktan vazgeçti.Diğer bir düşünceye göreyse plan Kuman saldırısı ile başarısız oldu.

Büyük bir tehlikeyi böylece önleyen Bizans im­paratoru, adaları kurtarmak üzere faali­yete geçti. Peçenekler'in akıbetine rağ­men Çaka Bey'in cesareti kırılmadı, An­na Komnena'ya göre kendisini impara­tor (basileios) dahi ilân etti. Kısa zaman­da donanmasını güçlendirdi, hedefi İs­tanbul üzerine bir sefer yapmaktı. Hat­ta Anadolu Selçuklu Sultanı Kılıcarslan'a kızını vererek akrabalık kurdu ve du­rumunu daha da kuvvetlendirmeye ça­lıştı.

1092 de Midilli ve Sakız adaları tekrar Bizans’ın eline geçti.

1095 senesinde Çaka Bey, Çanakkale ve Trakya’nın zaptı ve sonra da İstanbul’u fethederek Peygamber efendimizin (sallallahü aleyhi ve sellem) müjdesine nâil olabilmek için, donanmasının başında harekete geçti.

Midilli, Sakız, Sisam ve Rodos'ta tekrar hâkimiyet kurdu. Fe­tihlerini Çanakkale Boğazı istikametine doğru genişletti. Edremit ile Bizans'ın gümrük kapısı olan Abydos'u aldı. He­defi muhtemelen Trakya'yı geçip İstan­bul'a ulaşmaktı, ayrıca donanmaya da hareket emri vermişti. Onun bu faaliyet­leri hem damadı 1. Kılıçarslan hem de İm­parator Aleksios'u tedirgin etmişti. I. Kı­lıcarslan, Çaka Bey'in ülkesini kendi ya­yılma sahası olarak görüyordu. Bu duru­mun farkında olan imparator, Çaka Bey ile 1. Kılıçarslan'ı birbirine düşürmek üze­re faaliyete geçti. I. Kılıçarslan'a yazdığı bir mektupta Bizans'tan ziyade kendi­sinin tehlike içinde bulunduğunu bildi­riyordu. Bu çabaları sonucu iki Türk hü­kümdarı aradaki akrabalığa rağmen bir­birine düşman oldu. I. Kılıçarslan ordu­suyla Çaka'ya karşı harekete geçerken bir Bizans donanması da denize açılmış­tı. Abydos'ta bulunan Çaka Bey niyetini öğrenmek için damadının yanına gitme­ye karar verdi. Görüşme teklifini kabul eden Kılıcarslan onu tertip ettiği bir zi­yafet sırasında öldürttü. Çaka'nın biz­zat damadı Kılıçarslan tarafından öldürüldüğünü kaydeden Anna Komnena onun öldürülme tarihini 1097 olarak vermekteyse de bunun yan­lış olduğu anlaşılmaktadır. Zira Kılıçarslan'ın Çaka problemini halletmeden ve Bizans'la barış yapmadan 1096'da Ma­latya'yı muhasaraya gitmesi imkansız görülmekte, ayrıca 1097'de Haçlılar'ın İznik'i aldıkları ve Kılıçarslan'ın Anadolu içlerine çekildiği bilinmektedir. Buna gö­re Çaka Bey'in ölüm yada öldürülüş tarihi 1095 ol­malıdır.

Bundan başka Çaka Bey’in Anadolu Selçuklu Devletinin hükümdarı ve damadı Kılıç Arslan’la buluşarak beraberce boğazın en çetin kalesi olan Abidos’u kuşattıkları ,kalenin kolaylıkla alındığı ama Çaka Bey’in  aldığı yaraların tesirinden kurtulamayarak vefat ettiğide rivayet edilmektedir. Bizans kaynaklarında Çaka Beyin Kılıç Arslan tarafından öldürüldüğü yazılı ise de, sonraki olaylarda isminin geçmesi bu görüşün doğru olmadığını ortaya koymaktadır.

Çaka Beyin ölümü İslâm mücahidlerini büyük bir üzüntüye boğdu. Bizanslılar da ziyadesiyle sevindi. Ömrü İslamiyeti yaymak için uğraşmakla geçen Çaka Bey, hayatta bulunduğu müddetçe, Bizans’ın korkulu rüyası olmuştu. Ölümü ile beyliği de tarihe karıştı.

Çaka Bey’in ilk donanmayı kurduğu 1091 yılı Türk Deniz Kuvvetlerinin kuruluş tarihi olarak kabul edilmektedir.

Neticede bu büyük Türk Beyinin nasıl öldüğü ve İstanbul’u fetih planının neden başarısız olduğu kesin belli değilse de bilinen şudur ki onun ölümüyle Türk Denizciliği ilk Barbaros’unu kaybetmiştir.Onun ölümünden sonra denizlerde yüzyıllarca böyle bir lider ve reis’ten yoksun kalan Türkler , böyle büyük bir denizcinin yetişmesi için yaklaşık 400 yıl kadar daha beklemek durumunda kalacaklardır.

Denizde kağıt uçak dahi yüzdüremeyen kimseler onun değerini elbette bilmezler.Mekanı cennet olsun….

 

Tarkan Suçıkar

 

Kaynaklar:

Ä°slam Ansiklopedisi Diy

Rehber Ansiklopedisi

Ä°slam Ans. Meb