Diyanet İslam Ansiklopedisi-(Ö. 965/1558) Kanunî Sultan Süleyman'ın hanımı ve II. Selim'in annesi.

Muhtemelen bugün Ukrayna sınırları içinde kalan, o dönemde Lehistan hâkimi­yetinde bulunan Rogatin [451] bölgesinde yaşayan fakir bir Katolik papa­zının kızı olup asıl adı Alexandra Lisowska'-dır. Batı kaynaklarında Rossa. Roza, Ro-sanna, Rvziae, daha yaygın olarak da Ro-xelane adlarıyla, Osmanlı kaynaklarında ise hemen sadece Haseki Sultan olarak geçer. Yavuz Sultan Selim döneminde Kırımlıiar'ın Ukrayna ve Galiçya'ya kadar uzanan akınları esnasında esir alındı. On dört-on yedi yaşlarında iken Hafsa Sul­tan veya Makbul İbrahim Paşa tarafından henüz şehzade olan Kanunî Sultan Süley­man'a takdim edildi.Kendisine güler yüz­lü olmasından dolayı Hürrem veya Hürremşah adı verildi ve sarayda iyi bir ter­biye gördü. Çok geçmeden zekâsı ve ca­zibesi sayesinde Kanûnî'nin gözdesi oldu.

1521 'de Şehzade Mehmed'i dünyaya ge­tirdikten sonra haseki unvanını aldı. Hür­rem Sultan'ın 1522'de Kanûnî'den Mihri-ah adında bir kızı ile daha sonra arka arkaya Abdullah, Selim, Bayezid ve Cihan­gir adında oğulları oldu. Bunlardan Ab­dullah küçük yaşta öldü (1526). Padişahın kendisine olan teveccühünden dolayı. Ka­nûnî'nin daha önceki hanımı ve en büyük şehzade Mustafa'nın annesi Mâhıdevran Gülbahar Sultan ile aralarında şiddetli bir mücadele başladı. Oğlu üzerinde büyük otoritesi bulunan ve iki gelini arasında denge kurmaya çalışan Valide Hafsa Sul­tan'ın ölümünden sonra Kanunî Mâhıdev­ran Gülbahar Sultan'ı Manisa'da vali olarak bulunan büyük oğlu Mustafa'nın yanına gönderdi ve ardından cariyelerle ni­kâh mecburiyeti olmamakla birlikte Hür­rem Sultan'la nikahlandı. Çağdaş bazı kaynaklarda Hürrem Sultan'ın büyü yaparak sarayda mevkiini kuvvetlendirdiği ve padişahın sevgisini kazandığı nakledil­mektedir.[452] Gerçekten padişahın büyük sevgisine mazhar olan Hürrem Sultan kısa sürede onun üzerinde büyük nüfuz ve hâkimiyet kurmayı başardı. Kanûnî'nin batı ve doğu seferleri münasebetiyle İstanbul'da bulunmadığı zamanlarda ona gönderdiği mektuplarından bu sevginin derecesi anlaşılmaktadır.[453]

Sarayda tam bir otorite kuran Hürrem Sultan, daha sonra kendi oğullarından birinin kocasından sonra padişah olması için mücadele etmeyi hayatının yegâne gaye­si haline getirdi. 0 sıralarda oğulları İçin en büyük tehlike saltanata aday gibi gö­rülen Şehzade Mustafa'nın varlığı idi. Zira gerek Vezîriâzam Makbul İbrahim Pa­şa gerekse henüz hayatta bulunan Valide Hafsa Sultan bu şehzadeye veliaht gözüy­le bakıyor, asker ve halk da bu şehzadeyi çok seviyordu. Hürrem Sultan faaliyetle­rine Şehzade Mustafa'ya taraftar olan devlet adamlarını ortadan kaldırtmak­la başladı. Esasen Valide Hafsa Sultan 1534'te ölünce işi önemli ölçüde kolaylaşmıştı. Şark seraskerliği esnasında adı ba­zı olaylara karışan Makbul İbrahim Paşa'-nın Irakeyn Seferi'nden döndükten sonra padişahın gözünden düşmesinde ve kısa süre sonra da öldürülmesinde Hürrem Sultan'ın önemli rol oynadığı sanılmak­tadır.

 

Vezîriâzam İbrahim Paşa'nın ortadan kaldırılmasından sonra devlet İşlerine da­ha çok karışmaya başlayan Hürrem Sul­tan, 25 Ocak 1541 gecesi Eski Saray'da [454] çıkan bir yangının ar­dından haremi Yeni Saray'a (Topkapi) ta­şıdı ve harem protokolünü başlattı. Aynı yıl İçinde Şehzade Mustafa'nın Manisa'­dan alınarak İstanbul'a daha uzak Amas­ya'ya gönderilmesinde etkili oldu. Kızı Mihrimah'ın Rüstem Paşa ile izdivacından sonra ise onun kısa sürede vezir ve çok geçmeden vezîriâzam olmasında faal rol oynadı. Ancak saltanata aday yapmak is­tediği oğlu Şehzade Mehmed'in Manisa'­da ölümü üzerine {1543) Hürrem Sultan hayatta kalan oğullarından Bayezid ve Selim'den birinin, özellikle daha iyi yetişmiş olan Bayezid'in veliaht olması için çaba sarfetti. Manisa ve Karaman sancak bey­liklerinde bulunan Selim ve Bayezid'in, kendilerini ispatlamaları ve buna bağlı olarak asker ve halkın teveccühünü ka­zanmaları için 1 S48'de İran'a sefer yapıl­masında etkili oldu. Böylece Selim Edirne'de kaymakam olarak bulunma, Baye­zid Halep'te babasına katılma emrini alır­ken en büyük şehzade Mustafa Amasya'­da âdeta itibar ve teveccühten düşmüş bir halde bırakılmıştı. 15S3 İran seferi es­nasında Şehzade Mustafa'nın öldürülme­sinde kızı Mihrimah Sultan ve damadı Rüstem Paşa ile birlikte Hürrem Sultan'ın büyük rolünün bulunduğunda şüphe yok­tur.[455] Nitekim bu olayın asker arasında meydana getirdiği hoşnutsuzluk yüzünden Rüstem Paşa sadrazamlıktan alınmış, yerine ikinci vezir Kara Ahmed Paşa getirilmiştir. Hürrem Sultan ise Ka-nûnî'ye gönderdiği bir mektubunda Rüs­tem Paşa'nın öldürülmemesi ricasında bulunmuştu. Ancak iki yıl sonra yine Hür­rem Sultan'in tesiriyle Ahmed Paşa da katledildi ve yerine tekrar Rüstem Paşa tayin edildi. Şehzade Mustafa'nın öldürül­mesinden birkaç ay sonra bu olaya çok üzülen Şehzade Cihangir de Halep'te ölün­ce Hürrem Sultan'ın hayatta sadece Ba­yezid ve Selim adlı oğulları kalmıştı. Hür­rem Sultan bundan sonra kendisini hayır işlerine verdi, bazı diplomasi faaliyetleri­ne katıldı. Şah 'Tahmasb'ın kız kardeşiyle haberleştiği gibi Süleymaniye Camii'nin İnşasından sonra şahtan hediyeler gelince karşılığında bir teşekkür mektubu yazdı.[456]

 

Hürrem Sultan 26 Cemâziyelâhir 965'-te (15 Nisan 1558) İstanbul'da öldü ve Sü-leymaniye Camii hazîresine defnedildi. Me­zarının üzerine daha sonra Kanunî tarafın­dan büyük bir türbe yaptırılmıştır. Hür­rem Sultan adına Avrupa'da ve Türkiye'de tiyatro ve opera oyunları sergilenmiştir.

 

Haseki Hürrem Sultan'ın yaptırdığı en büyük hayır eseri İstanbul'da halen Hase­ki adıyla anılan semtteki cami, medrese. mektep, imaret ve dârüşşifâdan oluşan külliyedir [457] Hür­rem Sultan yine İstanbul'da Kariye adıyla anılan tekkeyi daha sonra medreseye çevirtmiştir [458] Ayasofya civarın­daki çifte hamamın da banisi olup ayrıca Kudüs'te, Mekke ve Medine'de hayır eser­leri vardır. Başta Haseki Külliyesi olmak üzere yaptırdığı bütün eserler için yüksek gelirli vakıflar bırakmıştır.[459] Ayrıca Kanunî Sultan Süleyman zevcesi­nin ölümünden sonra onun için Mekke ve Medine'de imaretler yaptırmış, Edirne'ye su getirterek birçok çeşmeden akıtmış, Cisr-i Mustafa Paşa"da kervansaray, cami ve imaret inşasıyla buralar için gelir kay­naklan vakfetmiştir.[460] 968 (1561) yılında da Hicaz halkına 3000 altın göndermiştir.

 

 

 

Bibliyografya :

 

 

TSMA, nr. E 5038, 5662, 5859, 5926, 6036, 6056, 11480; Haseki Sultan Vakfiyesi, SÜley-maniyeKtp.,Esad Efendi, nr. 3752; İstanbul Va­kıfları Tahrir Defleri 953 (1546), s. 434-435; Fe­ridun Bey, Münşeat, 1,608; II, 65; 0. G. Busbecq, Türk Mektupları {Uc H Cahit Yalçın), İstanbul 1939, s. 42, 103; Âlî. Künhü't-ahbâr, İÜ Ktp., TY, nr, 5959, vr. 431ab; At âl. Zeyl-i Şçkâik, s. 101, 102, 105,129, 168; Müneccimbaşı, Sahai-fü'l-ahbâr, III, 502; Hammer (Atâ Bey), V, 323-324; VI, 8; Mir'âtü'l-Haremeyn, II, 891; Sicili-i Osman'ı, 1, 32; Ahmed Refik [Altınay], Kadınlar Saltanatı, İstanbul 1332,1,50 vd.; a.mlf., "Hür­rem Sultan'm Son Seneleri", VM.sy. 32(19181, s. 108 vd.; M. Çağatay Uluçay. Osmanlı Sultan­larına Aşk Mektupları, İstanbul 1950, s. 5-47; a.mlf.. Haremden Mektuplar, İstanbul 1956, s. 80-84; a.mlf., Osmanlı Saraylarında Harem Ha­yatının İçyüzü,İstanbul 1959, s. 83 vd.;a.mlf., "Kanuni Sultan Süleyman ve Ailesi ile İlgili Ba­zı Notlar ve Vesikalar", Kanuni Armağanı, An­kara 1970, s. 227 vd.; a.mlf.. Harem //.Ankara 1971, s. 2, 41,45, 47; a.mlf.. Padişahların Ka­dınları, s. 34-35; Gökbilgin, Edirne ue Paşa Li-üâsı, s. 510; a.mlf., "Hurrem Sultan", İA, V/2, s. 593-596; Baltacı, Osmanlı Medreseleri, s. 232-234, 496-499; Abdülkadİr Özcan, "Mimar Sinan'a Siparişte Bulunanlar", Mimarbaşı Koca Sinan: Yaşadığı Çağ ve Eserleri, İstanbul '.988, s. 133-134; M. Sokolnİcki, "La Sultane Ruthe-ne", 7TKBeHeten,XXW90 (1959), s. 229-239; Şule Aksoy Kutlukan. "Hurrem Sultan Vakfiye­si". Antika, sy. 24, istanbul 1987, s. 21-24; S. A. Skilliter, "Khurrem", El2 (Fr), V, 68-70.