Tarihçiler  ve Edebiyatçılar , Tanzimat dönemi edebiyatını Gülhane Hattı Hümayun’u ile başlatırlar .Şüphesiz bu doğrudur ama burada şunu da eklemek isteyeceğim ki, Tanzimata gelmeden evvelde  yenilik hareketleri   Osmanlı da vardır. Sultan Abdülmecit döneminde ise  bu yenilik hareketleri doruk noktasına ulaşmıştır. O kadar ki azınlıklar dahil olmak üzere bu fermanda birçok alanda yeniliklerle  karşılaşıyoruz .Örneğin ,yargılama,askerlik ya da vergi konuları gibi 

Dönemin çoğu ve o dönemdeki eserler  mutlaka içinde bulunulan koşulları açıklar.Mesela savaş zamanı  edebiyatta savaş teması işlenirken ,kalkınma döneminde köy ve köylü sorunları incelemiş yazarlar. Mesela Toplumsal gerçekçilerde, cumhuriyet dönemi ve sonrasındaki köy teması ve sorunları ağırlık kazanmıştır.Tanzimat devrinde ise Mustafa Reşit Paşanın fermanı ilanından sonra eski eserlerin yerine yenileri gelmiştir.Tabi bundan her alanda yenilikleri kastetmekteyiz.

Yenilik ile beraber toplum değişecek eserlerde buna bağlı olarak değişicektir.Bu yenilik hareketi Osmanlı tarihinde ve iktisadında da etkili olacaktır. Artık toplum bir yerde birşeylerin yanlış gittiğinin farkına varacak ki bu farkındalık yenilikten bayağı geç kalacaktır. Bu dönemde yeni ordu düzenine geçilip yeni kütüphaneler  ve mühendishaneler açılmıştır.Bu yenilikler Tanzimat dönemi edebiyatçılarını etkilemiştir. Mesela Ahmet Vefik Paşa ya da Ziya Paşa gibi .

Tanzimat fermanının tarihi ise 1839 olarak kabul edilecektir.Bu dönemin önem taşıyan iki edebiyatçısı Şinasi  ve  Namık Kemal dir  .Şinasi, şüphesiz  edebiyatta devrin en önemli isimlerdendir. Çıkarmış olduğu Tasvir-i Efkar gazetesi ilk gazete olması bakımından önem taşır.

Ziya Paşanın önemli sosyal ve siyasal düşünceleri mevcuttur. O kadar ki daha sonraları Namık Kemal Magosaya sürülecek ,Ziya Paşada baskı ile karşılaşacaktır. Devrin bütün yazarları sansürlerle karşılacaklardır.Bu yazarlardan başka Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hamit Tarhan ki en önemli eserleri arasında ‘’Makber’’ sayılmaktadır.  Bu eserde yazar karısının vefatından dolayı duyduğu üzüntüyü dile getirmiştir.O dönemde tiyatro, eleştiri,şiir,anı ,roman  türü eserler gelişerek yayılacaktır.Tanzimat edebiyatı yazarları,Voltaire ,Rousseau gibi kişilerden etkileneceklerdir. Hatta Fransız edebiyatı kalıpları olan Sone gibi tarzlar benimsenecektir.

Tanzimat dönemi Edebiyatı kesin çizgilerle, Divan edebiyatından ayrılır. Divan edebiyatı kişileri konu alırken ,Tanzimat dönemi ise daha halkçı bir edebiyat olmayı yeğlemiştir.

Bu dönemde kaside gibi süsleme sanatlar eskisine göre azalarak devam etmiştir.Ziya Paşanın Terci-i Bende ,Terkib-i Bend eserlerini burada anmak durumundayız.Bu dönemde uyaklı kullanımlar azaldımıştır ki edebiyat terminolojisinde buna seci denmektedir.Bu dönemde Güllü Agop tiyatrosunun açılıp  Karagöz Hacivat gibi oyunların sergilendiğini  biliyoruz .

Mesela diğer bir  gölge oyununa örnek ise Kavuklu ve Pişekardır. Bu oyun tarzıda seyirciyi güldürüp düşündürmeyi amaçlar.Hatta o kadar ki Karagöz Hacivat  döneminde Bursa da çalışan 2 geçimsiz işçidir.Cami yapımına engel oldukları için asıldıkları ya da kafalarının koparıldığı rivayet edilir.Roman türünde ise Siyasetnameler önem taşır.

            Unutmadan tarihçi Devlet adamı Ahmet Cevdet Paşanında bu dönemde  önemli araştırmaları başlamıştır. Farklı kütüphaneler ve kaynaklar kullanılmıştır.Mesnevi eserleri yaygındır.Yusuf Kamil Paşanın Fenelon adlı yazardan çevirisi ile Telemak adlı romanı da önem taşır.İlk roman türü eserde Taaşşuk-ı Talat ve Fıtnat’ı görüyoruz.Hikaye dalında da eserlerde yalınlık ve daha çok yenilik hareketini görmekteyiz.O kadar ki bu yenilik hareketleri ilk Tanzimat  dönemi kadın şairlerinin çıkmasına yardımcı olmuştur.

       

       Sonuçta

   Yenileşme hareketi toplumun her alanında görüldüğü gibi edebiyatta kendisini hissettirip halkçı   karaktere bürünmüştür.Yenilik hareketinin zemininin müzikte ve edebiyatta çoktan hazırlandığınıda geç de olsa görmekteyiz.

                                                                                         

 Yazan: Mehmet Muhtar Hemşinlioğlu