Mustafa ArmaÄŸan/ Zaman

. Gerekçesi ne olursa olsun, 2009 yılına girmeye günler kala 85 yaşındaki bir devleti yönetenlerin hâlâ `bir ÅŸehre gidememe`lerini açıklamak kolay deÄŸil gerçekten de.

Åžahsen`Ä°ÅŸ neden bu raddeye geldi?` sorusunun dokuz boÄŸumlu cevabını uzun uzadıya vermek yerine, Türkiye Cumhuriyeti`nin kurucusu ve ilk CumhurbaÅŸkanı Atatürk`ün 1923 sonrasında Diyarbakır`a gidip gitmediÄŸini konuÅŸmanın olaya daha saÄŸlıklı bir pencere açacağına inanıyorum.

Diyarbakır`ın Atatürk`ün hayatında önemli bir yeri var. Çanakkale`deki baÅŸarılarından sonra 2. Ordu`ya baÄŸlı 16. Kolordu Komutanlığı`na atanan Mustafa Kemal, 27 Mart 1916 günü Diyarbakır`a varmış ve tuÄŸgeneralliÄŸe bu ÅŸehirde terfi etmiÅŸtir. Bir süre sonra Silvan ilçesine taşınan karargâhta Türk Tarih Kurumu tarafından basılan `Hatıra Defteri`ni tutmuÅŸtu.

Mustafa Kemal PaÅŸa bir gün Diyarbakır`da Hazrolu Mehmet(Budak) Bey`in evinde misafir edilir. Mükellef bir sofra hazırlayan Mehmet Bey, misafirinin bu ikramdan memnun kalacağını zannederken genç general beklenmedik bir tepki gösterir ve `Asker cephede açken ben bu nefis yemekleri yiyemem` diyerek sofraya oturmayı reddeder. `Askerlerin bir aylık ekmeÄŸi benden` sözünü veren Mehmet Bey`in sofrasına oturan Mustafa Kemal PaÅŸa, baÅŸka bir seferinde `Bir gün gelirsem Hazro daÄŸları beni saklar mı?` diye sorar. Mehmet Bey`in cevabı kesindir: `Biz de, Hazro daÄŸları da, hepimiz sana feda, emrindeyiz PaÅŸam.`

Ancak siyasette dostluklar ebedi deÄŸildir, düÅŸmanlıkların ebedi olmadığı gibi. Mehmet Budak Bey ikinci meclise (1923) üye seçilirken, Åžeyh Said isyanına katılmadığı gibi isyancılarla mücadele eden kardeÅŸi Hatip Bey sıkıntılıdır. Zira devlete kurÅŸun sıkanlarla beraber devletin yanında yer alan kendi ailesinin de sürgüne gönderileceÄŸini öÄŸrenince Çankaya KöÅŸkü`ne çıkıp eski dostluÄŸunun hatırı için yanlış anlamanın düzeltilmesini rica eder. Ancak Atatürk`ün cevabı tokat gibi patlar yüzünde Hatip Bey`in: `Bir insan kendi ırkına hıyanette bulunursa baÅŸkasına daha iyisini yapar mı?` O günden sonra Hatip Bey ailesine ÅŸu öÄŸüdü vermiÅŸtir: `Sakın bizim gibi onursuz olmayın.` (Malmîsanij, `Diyarbekirli CemilpaÅŸazadeler ve Kürt MilliyetçiliÄŸi`, Avesta Yay., 2004, s. 139-141.)

Bu arada belirtelim ki, Mustafa Kemal PaÅŸa, Diyarbakır ve Silvan`da kaldığı bir yılı aÅŸkın süre içinde dostluk kurduÄŸu kiÅŸilerle daha sonra, özellikle Milli Mücadele yıllarında iliÅŸkisini sürdürmüÅŸ ve telgraflarla destek ve yardım istemiÅŸtir.

Nihayet PaÅŸa, Temmuz 1917`de Ä°stanbul`a dönmek üzere Diyarbakır`dan ayrılır. Ayrılış, o ayrılış. Zira Cumhuriyet döneminde, Atatürk`ün yolunun bir daha Diyarbakır`a düÅŸmesi için tam 20 yıl, 4 ay geçmesi gerekmiÅŸtir.

Atatürk`ün 1923`den sonra gittiÄŸi ve gitmediÄŸi illerin haritası.

NOT:Kırmızı iller gittiÄŸi illeri, gri iller ise gitmediÄŸi illeri gösteriyor

Nedendir bu çeyrek asra yaklaÅŸan uzun ayrılık? 1923 güzünden itibaren yurdu karış karış gezdiÄŸini bildiÄŸimiz Atatürk`ün yakından tanıdığı Diyarbakır`a gitmeyiÅŸinin ve tam ölümünden 360 gün önce gidiÅŸinin sebebi nedir?

Gezilerini incelediÄŸimizde o itiraf edilemeyen gerçekle yüzleÅŸmekteyiz: Atatürk sadece Diyarbakır`a deÄŸil, Trabzon-Adana hattının doÄŸusuna da nadiren geçmiÅŸtir.

Harita üzerinde de göreceÄŸiniz gibi, ziyaret ettiÄŸi iller Karadeniz bölgesi daha az olmak üzere Marmara, Ege, Orta Anadolu ve Akdeniz bölgelerinde yoÄŸunlaÅŸmıştır. Trabzon-Adana hattının doÄŸusunda gittiÄŸi iller ise Elazığ, Erzincan, Erzurum, Gaziantep, Kars, Malatya, Rize, Yozgat ve Diyarbakır`dır. (Bunların çoÄŸuna da sadece bir defa gitmiÅŸtir.) Hiç gitmediÄŸi illerin daha çok DoÄŸu ve asıl GüneydoÄŸu bölgelerinde yoÄŸunlaÅŸtığı, açık bir ÅŸekilde görülebilmektedir.

Peki neden? Güvenlik gerekçesi bir açıklama olabilir mi? Olabilir fakat bir ülkeyi kurtarmış olan `Gazi` unvanlı kurucu bir CumhurbaÅŸkanının yönettiÄŸi ülkenin bazı ÅŸehirlerine hiç gidemeyiÅŸinin üzerinde ülkenin birlik ve bütünlüÄŸü açısından da durulmalı deÄŸil midir? Sonuçta yurt, gidebildiÄŸin zaman senindir. Bunu öÄŸretmemiÅŸ midir ders kitaplarımız? `Orda bir köy var uzakta` ÅŸarkısı yoksa GüneydoÄŸu için söylenmiÅŸti de haberimiz mi yok?

Artık sadede gelsek, der gibisiniz. Haklısınız. Sorumuz ÅŸuydu: Atatürk Diyarbakır`a gitmiÅŸ miydi?

GitmiÅŸti ama epeyce geç bir tarihte. 1937 yılının Kasım ayının 15`inde Diyarbakır`a akÅŸam saat 18.00`de ulaÅŸmıştı. Törenle karşılandığını, Halkevi ve Orduevi`ni ÅŸereflendirdiÄŸini, geceyi de Orduevi`nde geçirdiÄŸini gazetelerden okuyoruz. Ertesi gün ise askerî birlikler ile hava meydanını gezmiÅŸ, 21 yıl önce kaldığı konağı ziyaret etmiÅŸ, Diyarbakır-Cizre demiryolu hattının temel atma törenine katılmıştı. Bu arada ÅŸehrin `Diyarbekir` olan adının Diyarbakır`a çevrilmesini emretmeyi unutmayan Atatürk, o akÅŸam Elazığ`a gitmek üzere hareket etmiÅŸtir. Ancak yolda Tunceli`nin Pertek ilçesine uÄŸramış ve bir köprü açılışına katılmıştır. (Bkz. Utkan Kocatürk`ün `Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi`, Türk Tarih Kurumu Yay., 1983, s. 611.)

`Ä°yi de bu sürpriz Åžark ziyareti 1937 sonları gibi saÄŸlığının kısmen bozulduÄŸu bir tarihte nereden icap etti? diye sorabilirsiniz haklı olarak. Ä°ÅŸte burada bizi bir zamanlama sürprizi bekliyor. Çünkü Atatürk`ün Diyarbakır`a geldiÄŸi gün, Dersim Ä°syanı`ndan yargılanan Seyyid Rıza ve 6 arkadaşının Tunceli`de idam edildiÄŸi güne rastlamıştır.

Ne tesadüf deÄŸil mi? Aynı gün daraÄŸaçları kurulurken Atatürk Malatya`dan Diyarbakır`a geçiyordu. Yani bu gezi bir tür gövde gösterisini amaçlıyor ve bizzat CumhurbaÅŸkanı`nın katıldığı çeÅŸitli açılışlarla bölge halkına `buradayız` mesajı veriliyordu. 2 yıl kadar önce yazılan Ä°smet PaÅŸa`nın `Kürt Raporu`nda belirtildiÄŸi gibi, ne olursa olsun halkın içine girilmeliydi.

Girilebildi mi? Bilmiyorum. BildiÄŸim, devletin ÅŸimdi de doÄŸuya AK Parti ile girmeyi denemekte olduÄŸu.

http://www.iyibilgi.com